|
مطالب این مجموعه، در برگیرنده خلاصهای از
مجموعه مقالات منتشر شده در زمینه تفکر جانبی است که به صورت مختصر به گردآوری
اطلاعات اولیه در این زمینه پرداخته است. مطالب در 3 مقاله جداگانه به صورت زیر
ارائه شده اند:
1-تعریف تفکر جانبی:
این بخش به منظور آشنايي و درك بهتر مفهوم تفکر
جانبی به تعریف کلی از این مقوله میپردازد.
2- مقایسۀ تفكر منطقي و تفكر جانبي :
در این بخش سعی بر این بوده که با مقایسه دو روش
تفکر منطقی و جانبی به مزایای استفاده از تفکر جانبی در ارائه ایدههای خلاق و
جدید اشاره شود.
3-خلاقیت و تفکر جانبی :
بخش سوم با تمرکز بیشتر به موضوع خلاقیت و مروری بر
روشها و تمرینهای مختلف تفکر جانبی به ارائه ایدههای جدید و خلاق کمک
میکند.
1-
تعریف تفکر جانبی
نیوتون: ما دیوارهای زیادی ساختیم، ولی پلهای
زیادی نساختیم
تفكر جانبي (Lateral thinking) به گريز از نظريات
كهنه براي يافتن نظرات نو ميانديشد و به شكلي آگاهانه، در جهت تغيير و تحول تلاش
ميكند و کاربرد آن مستلزم پذيرش ديدگاههاي مختلف نسبت به موضوع است. روشهاي
مختلف تفكر جانبي براي يافتن راههاي جديد و متفاوت به كار ميروند و حتی گاهی به
طرح نظرات كاملاً غيرمنطقي منجر ميشود ، با اين حال جستجوي راههاي جدید و متعدد،
نشانة تمايل به خلاقيت بوده و باعث برانگيختن و سيلان فكر ميشود.
"روشهاي تفكر جانبي بر پاية رفتار سيستمهاي
الگوساز بنا شدهاند و سعي در تغيير الگوهاي تثبيت شده آن دارند. اين تكنيكها به
گونهاي طراحي شدهاند تا به متفكر كمك كنند به جاي دنبالهروي از الگوها، آنها را
در نقطهاي قطع کرده و از مسير آنها خارج شود و به الگوي جديدي برسد، كه به زبان
ارشميدس آن را- يافتم-مي ناميم." (2-140)
تفكر جانبي که توسط آقای دکتر ادوارد دبونو (Edward
de Bono) ابداع شده است، مجموعهاي از گرايشها، اصطلاحات، فنون و روشهاست که در
حل مشکلات و تبدیل آنها به موقعیتهای مناسب و ارائه راهحلهای متعدد و متفاوت
مورد استفاده قرار میگیرد و باعث افزایش ایدههای جدید و شکوفا شدن خلاقیت در
مواقع لازم میشود.
تفکر جانبی با سیستم الگوسازی ذهن در ارتباط است.
بدین معنا که ذهن به صورت یک سیستم، اطلاعات و تجربیات زندگی را که توسط ادراک کسب
شدهاند، به شکل الگوهایی سازماندهی میکند و تفکر جانبی با تغییر این الگوها از یک
مسیر به مسیری دیگر سر و کار دارد و بدین سان ما را از دام الگوهای قدیمی تفکرمان
که مانع خلاقیت میشوند، رها میسازد و به نتایجی نو میرساند که توسط تفکر منطقی
قدم به قدم، قابل دسترسی نمیباشند. زیرا تفکر منطقی به قضاوت راجع به درستی یک
ایده و یافتن اشتباهات آن توجه دارد ولیکن تفکر جانبی بیشتر به ارزش حرکتی و
انگیزشی ایدهها تأکید میکند.
در نتیجه تفكر جانبي مجموعهاي از گرايشها،
اصطلاحات، فنون و روش هاست كه به ما امكان ميدهد از یک مکانیزم تغییر الگو استفاده
کرده و از مسير هميشگي الگوها خارج شویم، و با بکارگیری تکنیکهای مربوطه خلاقيت
ذهن را در حل مشکلات و ارائه ايدههاي متعدد و متفاوت پرورش دهیم؛ و از پرسه زدن در
كوچه پس كوچههاي ذهن دوری کنیم و بدین منظور باید به تفكر به عنوان مهارتي بنگريم
كه هر كس ميتواند آن را به كار گيرد. تفکر جانبی مهارتی است که با بکارگیری
تکنیکها و ابزارها و با وجود محدودیتهای بسیار، باعث بالا رفتن خلاقیت ذهن شده و
در ارائه راه حلهای متعدد و متفاوت در هنگام حل مشکلات مورد استفاده قرار
میگیرد.
مثال:
تفكر جانبي پروسهاي سيستماتيك به منظور رسيدن به
ايدهاي خلاق و جديد است، اين روش از تكنيكهاي تفكر غير مرسوم و غير منطقي كه
معمولاً روش تفكر رايج ما، مانع آن ميشود، استفاده ميكند.
"اصطلاح تفكر جانبي در سال 1967 توسط آقاي ادوارد
بونو ابداع شد و هم اكنون اين لغت رسماً وارد زبان انگليسي شده و در فرهنگ لغت
آكسفورد با ذكر نام آقاي دبونو ثبت شده است. دكتر دبونو از نويسندگان پيشتاز در
حوزة خلاقيت ميباشد و ابزار تفكر جانبي ايشان بر پاية چگونگي عملكرد مغز به عنوان
يك مركز اطلاعاتي خود سامانده (Self- organizing information system) ميباشد که در
این سيستمها، تفكر جانبي به آگاهي و ادراك ذهني توجه دارد و سعي دارد براي دستيابي
به ايدههايي جدید از اين سوي الگوها به آن سوي الگويي ديگر حركت كند؛" (21-1)
"همچنين درك چگونگي استفادۀ ذهن از الگوها، و تغيير
از الگویي به الگوي دیگر، توسط ابزار و تكنيكهاي تفكر جانبي مورد توجه قرار
ميگيرد. تكنيكهاي تفكر جانبي سالهاست كه در مدارس برخي از كشورها مورد استفاده
قرار ميگيرد و همچنين شركتهاي بزرگي در سراسر دنيا از آن بهره ميبرند."
(6-1)
"در اين زمينه اصطلاحي وجود دارد كه ميگويد، خارج
از مكعب فكر كنيد.( Think outside the box) معماي 9 نقطه بهترین مثال آن
میباشد:
9 نقطه چيده شده داخل يك مربع را بوسيلة 4 خط
مستقيم و مرتبط، بدون برداشتن نوک قلم از روي كاغذ، به هم وصل كنيد؛
این معماي معروف از سال 1970 در ميان بسياري از
مشاورين مديريت به منظور دور ريختن فرضيههاي ابتدايي و اوليه، به كار برده شده
است. تنها راه حل اين است که خطوط از محدودهاي كه توسط نقاط در ذهن ايجاد شدهاند،
خارج شوند. اين معما مصداقي است براي خارج از مكعب فكر كردن بدین معنا که مشکلات
را با دیدی متفاوت باید نگاه کرد و بدون توجه به پیشفرضها و به شكل جانبي راجع به
آنها انديشيد."(1-18)
پروسۀ تفکر جانبی نگرشي از ذهن است كه نيازمند
اراده ميباشد تا بكوشد امور پديدههاي موجود را، نه آنگونه كه هستند بلكه به طرق
مختلف بررسي كند و متضمن ادراك است كه هر گونه راه نگرش به پديدهها، تنها يك راه
در ميان بسياري از راههاي ممكن ديگر است. ادوارد دبونو نیز در این باره چنین گفته
است: " گاهی برخی مشکلات با از بین بردن سبب و دلیل آن مشکل حل نمیشوند، بلکه
راهحل در طراحی مسیری است برای به جلو پیش بردن کار، حتی اگر مشکل سر جای خود باقی
بماند."
منابع و مآخذ:
1- دبونو، ادوارد (1384) درسهای درست اندیشیدن، ملک دخت قاسمی نیک منش،نشر
اختران ،تهران
2- دبونو، ادوارد(1384) شش کلاه تفکر: نگاهی تازه به مدیریت اندیشه،آذین ایزدی
فر، انتشارات پیک بهار، تهران
3- دبونو، ادوارد(1376) تفکر نوین، ضیاء الدین رضاخانی، انتشارات کویر،
تهران
4- دبونو، ادوارد(1364) تفکر جانبی، عباس بشارتیان، بی نشر، تهران
5- De Bono, E. (October 1979) SCHUMACHER UK
BRISTOL LECTURES, lateral thinking
6- www.deBonoForBusiness.com
7- www.hollisny.com/lateral.htm
8- www.inocrest.com
9- Lateral thinking-an
introduction/C.W.A.M./van.Overveld/
Motivation, Techniques and Methods
10- www.aydinstone.com/article-24.html
11- www.Lateralpuzzles.com
12-www.thinkingmanagers.com/links/intreoreneurship.php
13- www.aydinstone.com/article-31.html
14- http://www.edwdebono.com/index.html
15- http://en.wikipedia.org/wiki/Thinking_outside_the_box
16- http://tip.psychology.org/debono.html
17- http://en.wikipedia.org/wiki/Lateral_thinking
18- syque.com/quality_tools/tools/Tools36.htm
19- De Bono, E. (1968). New think; the use
of lateral thinking in the
generation of new ideas. New York: Basic
Books.
20- De Bono, E. (1970). Lateral thinking:
creativity step by step.
New York: Harper &Row.
| 
