پیشگفتار :

مولفان در تهیه این کتاب تلاش کرده اند سئوالاتی را مطرح کنند که در تحلیل محتوا در ضمن انجام کار با آن برخورد کند . هدف آنان این است که تحلیل محتوا را دست یافتنی تر کرده و برای همگان فهمیدنی تر سازند . همچنین با استفاده از زبان روش و ملموس و ارائه مثالهایی از مطالعات کلاسیک و جدید  تصویر واضحی از این روش در ذهن خواننده ایجاد کرده و راه حل ها و مسائل را روشن سازند. مولفان این کتاب را به عنوان متنی مقدماتی برای واحدهای درس تحلیل محتوا ، متن تکمیلی برای واحدهای روش تحقیق و مرجعی مفید برای محققان ارتباط جمعی ، علوم سیاسی و سایر علوم اجتماعی و رفتاری پیشنهاد می کنند .

این کتاب در 9 فصل نگارش شده است

فصل اول با نگاهی اجمالی به زمینه تحقیقات ارتباطی و با تاکید بر مرکزیت تحلیل محتوا و نیز کاربرد این روش در سایر رشته ها آغاز می شود .

در فصل دوم تعریفی رسمی از تحلیل محتوا ارائه می شود و اصلاحات مهم آن تعریف مانند اندازه گیری  ، تحلیل داده ها و استخراج نتایج بررسی شده است .

فصل سوم به توصیف مراحل طرح ریزی یک تحقیق می پردازد . این بخش شامل سئوالهایی است که مدل هدایت تحلیل محتوای کمی را نشان می دهد . بر مبنای این سه فصل  ، شش فصل باقیمانده ، مراحل تحقیق را عمیق تر مطالعه می کند .

فصل چهارم به اندازه گیری  یا مشخص کردن واحدهای تحلیل و ساختن مقوله ها یا طبقاتی که بتوان واحدهای تحلیل را در آنها جای داد ، اختصاص دارد .

فصل پنجم  نمونه گیری یا انتخاب از کل محتوا به اندازه مورد نیاز است .

فصل ششم پایایی یا اطمینان از اینکه افراد دیگری با رعایت قواعد کدگذاری اولیه به همان نتایج می رسند ، است .

فصل هفتم مربوط است به روایی ( اعتبار ) به عنوان حقیقت ، همه آن چیزی است که تحقیق دنبال آن است .

فصل هشتم  تحلیل داده ها از طریق به کاربردن آزمونهای آماری مناسب به منظور استخراج معنی از داده های جمع آوری شده است و در فصل نهم به نقشهای گوناگون کامپیوتر در تحلیل محتوا اشاره شده است .

خلاصه فصل  1   -  کاربردهای تحقیق تحلیل محتوا

تحقیقات ارتباطی در روند تکاملی خود ، شاهد تنوع دیدگاه های  نظری بوده که بر چگونگی طرح سئوالها از سوی محققان و روشی که آنها برای پاسخگویی به این سئوالها انتخاب می کنند تاثیر می گذارد . تمرکز تحقیقات آنها بیشتر بر محتوای ارتباطات بوده است . پژوهشگران به این دلیل که محتوا را منشا تاثیرات خاصی می دانند آن را بررسی می کنند . محتوا همچنین نشان دهنده فرایندی است که منجر به تولید آن شده است از تحلیل محتوا در ارتباطات جمعی و سایر زمینه ها به منظور توصیف محتوا و آزمون فرضیه های مشتق از نظریه استفاده می شود . تنوع کاربرد این روش فقط ممکن است به وسیله تصورات تحلیل گر ،  نظریه و منابع محدود شود که نمونه های آن در 9 تحلیل محتوایی که در مقدمه این بخش آوردیم نشان داده شد .

خلاصه فصل 2  –   تعریف تحلیل محتوا

اگر توصیه های هالستی درباره موارد استفاده از تحلیل محتوا سازنده باشد  ، محدود کننده نیز هست . در تعاریف ارائه شده در این بخش تمرکز اولیه روزی جذابیت و مفید بودن محتوا به عنوان یک منبع بود . مدل فصل اول در مورد مرکزیت محتوا را به خاطر آورید . اگر مرکزیت محتوا را امری مفروض در نظر بگیریم  ، تحلیل محتوا شاخصی است که به وسیله آن می توان فرایندهایی را که به تولید پیام منجر شده و فرایندهایی را که پس از مصرف پیام اتفاق می افتد ارزیابی کرد . پس تحلیل محتوا دارای اهمیت است ، نه فقط به سه دلیلی که هالستی به آنها اشاره کرده است .

تحلیل محتوا برای آزمون هر نظریه ای که با دربرگیری و فرایندهای منتهی به تولید پیام سروکار دارد ، ضروری است . اگر چه تحلیل برای انجام هر تحقیقی مناسب نیست . در دراز مدت بدون مطالعه محتوا نمی توان به بررسی ارتباطات جمعی پرداخت . بدون شناخت محتوا هر سئوالی درباره فرایندهای منجر به ایجاد پیام و تاثیرات ایجاد شده به وسیله آن بی معنی خواهد بود .

 خلاصه فصل  3   –   مراحل طرح ریزی تحقیق

تحلیل محتوا شامل مراحل تعریف مفاهیم ، طرح و اجرا است . طرح تحقیق یک پژوهش نقشه ای است که نشان می دهد چگونه یک تحلیل محتوای خاص باید شکل بگیرد تا به سئوال تحقیق پاسخ داده شود یا فرضیه مورد آزمون قرار بگیرد . ملاحظاتی که در طرح تحقیق باید مد نظر قرار بگیرند عبارتند از زمان ، مقایسه  با سایر رسانه ها یا منابع اطلاعاتی ، عملیاتی کردن ، سنجش و اندازه گیری ، نمونه گیری  ، قابلیت اعتماد و تحلیل های آماری مناسب  ، در انتها طرح تحقیق خوب بر حسب توان پاسخگویی به سئوال تحقیق و برآورده شدن هدف آن ارزیابی می شود .

           خلاصه فصل 4  –  اندازه گیری یا مشخص کردن واحدهای تحلیل و ساختن مقوله ها

«اندازه گیری» حرکت از تعاریف نظری مفاهیم به سوی بازنمود عددی آن مفاهیم به عنوان متغیرهاست. به این فرایند عملیاتی کردن می گویند . همه سنجه ها باید دارای اعتبار صوری باشند که مستلزم ارتباط منطقی بین نحوه تخصیص اعداد به محتوا و تعاریف نظری است .

فرایند اندازه گیری شامل تعیین واحد ثبت ، واحد زمینه ، واحد تحلیل و همچنین همسوشدن نظام طبقه بندی با این واحدهاست این واحدها باید به زبان اعداد ترجمه شوند . اینکار مستلزم انتخاب سطح سنجش نظام طبقه بندی محتوا و قوانین تخصیص اعداد به شکل مناسب است .

کل فرایند تحت تاثیر دستورالعمل کدگذاری و برگه های کدگذاری قرار می گیرد . دستورالعمل کدگذاری باید به کدگذاران مختلف امکان بدهد که به طور پایا اعداد را به محتوا نسبت دهند . برگه های کدگذاری نیز امکان انتقال صحیح و کارآمد اعداد را به کامپیوتر فراهم می کنند .

خلاصه فصل 5  -  نمونه گیری یا انتخاب از کل محتوا به اندازه مورد نیاز

روشهای زیادی برای نمونه گیری در اختیار تحلیل گران محتوا قرار دارد . انتخاب مناسب هر یک از این روشها به مقولات نظری و مشکلات عملی موجود در طرح تحقیق بستگی دارد . اگر تعداد واحدهای ثبت کم باشد ، سرشماری از کل محتوا توصیه می شود و اگر تعداد واحدها زیاد باشد نمونه گیری احتمالی(تصادفی) مناسب تر است، زیرا امکان تعمیم نتایج از نمونه به کل جامعه را فراهم میکند 

نمونه گیری تصادفی شامل انواع نمونه گیری ساده ، منظم ، طبقه بندی شده  ، خوشه ای و چند مرحله ای است . انتخاب هر یک از انواع فوق به ماهیت طرح تحقیق بستگی دارد به هر حال اگر محقق قصد دارد از نتایج آماری استفاده کند نمونه گیری احتمالی الزامی است .

 بهترین روش نمونه گیری که از طریق آن می توان نتایج را به کل جمعیت تعمیم داد نمونه گیری طبقه بندی شده است . به این دلیل که تغییر محتوای رسانه های جمعی به طور منظم و در طول دوره های زمانی انجام می پذیرد تحلیل گر محتوا باید بداند که نمونه گیری در رسانه های جمعی می تواند زمان محتوا یا هر دو را شامل شود .

 خلاصه فصل 6  –  پایایی تحقیق

اجرا و گزارش برآورد پایایی در تحلیل محتوا ضرورت است نه انتخاب .  در مطالعه ای که اخیرا انجام شد و طی آن 25 سال ( از سال 1971 تا 1995 ) تحقیقات تحلیل محتوای مندرج در مجله ژورنالیزم اند مس کامیونیکیشن بررسی شده  ، این نتیجه به دست آمده که فقط 56 درصد مطالعات دارای این برآورد بوده اند ( رایف و فرای تگ  ،1996 ) در طول همین مدت 25 سال درصد مطالعات تحلیل محتوا از 6 درصد به نزدیک 35 درصد در سال 1978 رسیده و بعد از سال 1978 هیچ گاه تحقیقات تحلیل محتوایی از 20 درصد کل مقالات کمتر نبوده است در همین سالهای اخیر نیز یعنی از سال  1991 تا 1995 تقریبا 29 درصد مطالعات محتوا میزان توافق بین دو کدگذار را گزارش نکرده اند 

گزارش کامل قابلیت اعتماد یا پایایی تحقیق باید شامل تعاریف موجود در پروتکل  و شیوه های کار باشد . از آنجا که فضای مجلات برای چاپ گزارش یک تحقیق محدود است ، محققان باید پروتکل تحقیق را در صورت درخواست ، در دسترس سایر محققان قرار دهند . علاوه بر آن اطلاعات لازم در مورد چگونگی تعلیم کدگذاران ، تعداد محتوای آزمون شده و نحوه انتخاب آنها باید در پانویس یا در بخش ضمایم پروتکل آورده شود . حداقل نوع آزمون قابلیت اعتماد و مقدار ضریب به دست آمده همراه با سطح  اطمینان حتما باید در گزارش منتشر شده تحقیق وجود داشته باشد .

نتایج یک تحقیق هر قدر قابل استفاده و مفید باشد ، اگر پایایی محاسبه و گزارش نشده باشد ، با شکست روبرو خواهد شد . دانشجویان لازم است که در مورد اهمیت و چگونگی ارزیابی و گزراش پایایی تحلیل محتوا آموزشهای لازم را ببینند حتی لازم است مجلاتی که این گونه تحقیقات را منتشر می کنند بر لزوم وجود چنین ارزیابی هایی پافشاری کنند .

خلاصه فصل 7  –  روایی ( اعتبار )  تحقیق

فرض این کتاب آن است که تحقیق باید تا حد امکان صادقانه صحبت کند .این چکیده مسئله اعتبار در تحلیل محتوا یا هر روش تحقیق دیگری است .

البته مشکلات و مخاطرات سایر روشهای تحقیق هم به اندازه تحلیل محتوا جدی هستند محققان در روش پیمایشی سئوالاتی را مطرح می کنند و فرض را بر یک چارچوب مرجع می گذارند که ممکن است پاسخگو در آن چارچوب سهیم نباشد . محققانی  هم که از طریق تحقیق تجربی در پی بدست آوردن نتایج علمی هستند ، با متنوع کردن پدیده های مورد آزمون از محیط اطرافشان اطلاعات کمی درباره علایق گسترده آنها به دست می آورند .

 به طور کلی اعتبار به عنوان حقیقت همه آن چیزی است که تحقیق به دنبال آن است . با روشهای مختلف و فراهم بودن امکانات می توان به این هدف رسید .

خلاصه فصل 8  –  تحلیل داده ها

تحلیل داده ها فعالیتی هوشمندانه است ، فرایند یافتن معنی . هر جا که از طریق روشهای آماری مقداری اطلاعات جمع آوری شد ، هدف استخراج معنی از آنها است . در صورتی که تحلیل با روشهای استاندارد هدایت شده باشد ، می تواند به مردم در شناخت الگوهای موجود در داده ها کمک کند این بخش به طور بسیار خلاصه روشهای معمول آماری را مرور کرد . اما اینکه که کدام روش برای یک تحقیق خاص مناسب است . به سئوال یا فرضیه تحقیق ، سطح سنجش متغیرها و ماهیت نمونه بستگی دارد . ابزارهای آماری هم مثل هر ابزار دیگری باید متناسب با هدف باشند . یک لباس اندازه همه نیست .

 روشهای آماری اگر درست به کار روند ابزارهای ارزشمندی برای توسعه و گسترش شناخت هستند . آنها می توانند معماها و سئوالهایی را مطرح کنند که قبلا به فکر کسی نرسیده بوده است .

کمتر تحقیقی است که این جمله آغازین را نداشته باشد که تحقیقات دیگری که لازم است تا...»

محققان از این جمله محدودیتهای تحقیق را برداشت نمی کنند ، بلکه احساس می کنند برای شرکت در فعالیتهای خلاق از آنها دعوت شده است .

 خلاصه فصل 9  –   استفاده از کامپیوتر در تحلیل محتوا

کامپیوتر نقش های گوناگونی در تحلیل محتوا ایفا می کند . تقریبا در همه تحلیل های محتوای کمی از کامپیوترها برای تحلیل داده ها استفاده می شود . کامپیوترها به تعیین محتوا و دسترسی بهتر به آن نیز کمک می کند .

امروزه به طور روزافزون از کامپیوتر برای کدگذاری استفاده می شود . چندین برنامه کدگذاری در دسترس محققان قرار دارد که قیمت آن از مجانی تا چندصد دلار متفاوت است .

اگر چه کامپیوترها می توانند در استفاده بهتر و کاراتر در یافتن و کدگذاری محتوا مفید باشند ، ولی لازم است محققان در به کاربردن آنها دقت کند . کامپیوترها برای بعضی از مطالعات مفیدند ، نه برای همه آنها شناخت پایگاههای اطلاعاتی و نحوه جستجو در آنها باعث موفقیت در انتخاب درست پایگاه های اطلاعاتی و دسترسی صحیح و آسان به محتوای مورد نظر می شود . ماهیت متغیرهای ساخته شده  ، در دسترس بودن برنامه مناسب و تاثیر هزینه ها مشخص می کند که آیا می توان از کامپیوتر برای کدگذاری استفاده کرد یا نه

تالیف :               دانیل رایف ، استفن لیسی ، فریدریک جی ، فیکو

                           ترجمه : مهدخت بروجردی علوی