800x600
به نام خدا
تحلیل محتوا
علی اصغر محکی
تعریف: تحلیل محتوا
یک روش پژوهشی است که بر اساس شمارش مقادیر محتوای آشکار پیام های ارتباطی طراحی
شده است.[i] به طور کلی وقتی که به تحلیل محتوا می پردازیم، سعی می کنیم مقدار معتنابهی
مواد را برای بررسی فراهم آوریم و این کار را همواره با دید تطبیقی انجام می دهیم.
باید تصمیم مهمی بگیریم که چه مقوله هایی را بررسی کنیم. مثلا مسئله خشونت را.
به نظر «هارولد لاسول[1]»
پژوهشگر و نظريه پرداز آمريکايی علوم ارتباطات، «تحليل محتوا، کمی سازی
محتوای مورد انتقال پيام ها است.» بنا به تعريف « برنارد برلسون[2] »، پژوهشگر آمريکايی علوم
رفتاری، تحليل محتوا تکنيکی تحقيقی است که
برای تشريح عينی، منظم و مقداری محتوای آشکار ارتباطات به کار می رود. تکنيک تحليل محتوا، بررسی و تجزيه و تحليل منابع نوشتاری،
گفتاری و تصويری از هر نوع را مد نظر دارد
و کوششی است در جهت کشف و تفسير و تحليل پيام مستتر در منابع. اين تکنيک وسيله ای
است که محقق به کمک آن می کوشد تا محتوای پيام های ارتباطی را از طريق تجزيه و
تحليل منظم، عينی و کلی تعيين کند و تکنيکی کمی برای تفسير و تعيين منابعی است که
به طور معمول کيفی به حساب می آيند.
امتیازات تحلیل محتوا: کم هزینه است. پیدا کردن مطلب برای آن نسبتا آسان است. نامحسوس است (بنابراین
مردم را متاثر نمی کند). داده های به دست آمده از آن را می توان کمی (مقداری) کرد.
هم با وقایع جاری سروکار دارد و هم با وقایع گذشته.
دشواری های تحلیل محتوا: اطمینان یافتن از این که نمونه مورد مطالعه، معرف جامعه است، بسیار دشوار است.
در بیشتر مواقع، پیدا کردن تعاریف عملیاتی خوب برای موضوع مطالعه دشوار است.
(مثلا: خشونت به چه مواردی اطلاق می شود). پیدا کردن یک واحد قابل اندازه گیری،
همیشه آسان نیست (مثلا در مورد فیلم ها).
به رغم دشواری های موجود در تحلیل محتوا، آزمایش های مفید و
جالبی را با استفاده از این روش می توان به انجام رساند. مثلا در مورد محتوای
مطالب مطبوعات با توجه به این که می توان به صفحه های روزنامه دسترسی داشت و از
روی فرصت برای تحلیل آنها وقت صرف کرد، روش تحلیل محتوا روشی سودمند است.[ii] (روش های پژوهش رسانه ها، آرتور
آسا برگر، ترجمه محمد حفاظی، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، صفحه 16)
مراحل تحلیل محتوا:
1-
تعیین موضوع و بیان مسئله (هدف تحقیق، سوالات تحقیق، ...)
2-
تعیین جامعه آماری و نمونه تحقیق
3-
تعیین واحد تحقیق (مثلا مطالب صفحه اول روزنامه)
4-
متغیرهای تحقیق و تعریف عملیاتی آنها (مقوله ها و زیر مقوله ها)
5-
کدگذاری داده ها و ورود به رایانه
6-
طبقه بندی اطلاعات و تجزیه و تحلیل آماری با استفاده از نرم افزار
7-
نتیجه گیری
طرحی برای تحلیل
محتوا
عنوان موضوع: تحلیل محتوای اخبار نیم تای بالای صفحه اول روزنامه های
کثیر الانتشار در فاصله زمانی 14 فروردین تا 14 اردیبهشت ماه 1389
1. طرح مسأله
كاركرد خبري مطبوعات در جامعه كنوني ما، اهميت
غيرقابل انكاري يافته است. شرايط خاص ملي، منطقهاي و جهاني و پيچيدگي
اوضاع سياسي بر اهميت اين كاركرد افزوده است. روزنامهها به دليل نوع نگاه
ايدئولوژيك و یا حزبي خود از زواياي فكري مختلفي به تحولات جامعه مينگرند
و در انعكاس و برجستهسازي اين تحولات و رويدادها به شيوههاي مختلفي عمل
ميكنند. برخي از ديدگاههاي انتقادي، فعاليت خبري رسانهها را بخشي از
فعاليتهاي ايدئولوژيك احزاب تلقي كرده و خبر را محصول مصنوع ايدئولوژي
تعريف ميكنند و بسياري ديگر نيز انعكاس رويدادها در رسانههاي خبري را
فرايند بازسازي رويدادها تلقي كرده و توليد و انتشار اخبار را تحت عنوان «بازنمايي»
و به معناي ارائه رويدادها از نگاه خاص و در واقع بازسازي رويدادها قلمداد
ميكنند.
علاوه بر اين محتواي خبري روزنامهها را از حيث ثبت و ضبط رويدادها ميتوان
به نوعي «تاريخنگاري» نيز تلقي كرد. روزنامهها از آنجايي كه رسانهاي
مكتوب محسوب ميشوند، با درج اخبار در واقع به ثبت رويدادها در تاريخ كمك
ميكنند. همچنين، امروزه مطبوعات يكي از منابع مطالعات تاريخي نيز محسوب
ميشوند و از اين حيث يك سند تاريخي به شمار ميآيند. بدين ترتيب مطالعه
مطبوعات و روزنامهها در رسيدن به دو هدف بهطور همزمان كمك ميكند. تحليل
محتواي روزنامهها از يكسو كمك ميكند تا وقايع و رخدادهاي يك دورة زماني
خاص شناخته شود و از سوي ديگر براي درك ديدگاههاي موجود نسبت به
رويدادهاي هر دوره نيز مفيد است.
مطالب درج شده در يك روزنامه داراي وزن يكساني نيستند و روزنامهها نيز در
همة مطالب خود به جهتگيري ايدئولوژيك نميپردازند. در هر روزنامه ای، صفحه
اول در حکم ویترین روزنامه و محل درج اخبار و مطالبی است که از دید گردانندگان
روزنامه واجد اهمیت بالایی شناخته شده اند.
در اين تحقيق به دنبال آن هستيم تا با بررسي محتواينیم تای بالای صفحه اول
روزنامهها، ضمن شناخت مهمترين رويدادهاي مورد پوشش، به شناختي كلي نسبت
به نحوه گزارشگری رویدادها و اولویت های تحریریه ای و ديدگاههاي روزنامهها در
قبال اين رویدادها نيز دست يابيم.
2. هدف تحقيق
هدف اين تحقيق، شناخت رفتار حرفه ای و گرایش های
مدیران تحریریه روزنامه های سراسری از راه نحوه پوشش اخبار و رویدادها در نیم تای
بالای صفحات اول روزنامه ها است. از این رهگذر، شباهت ها و تفاوت های رفتار حرفه
ای مدیران تحریریه روزنامه های مورد مطالعه در دوره مورد بررسي شناسایی خواهد شد. به
علاوه انتظار می رود از طریق این بررسی تا اندازه زیادی جهتگيريها و گرايشهاي فكري روزنامههای
یاد شده نسبت به رويدادها و مسايل مختلف مورد فهم قرار گیرد.
3. سؤالات اصلي تحقيق
3 ـ 1 ـ رويدادهايي كه روزنامهها در اين دوره
آنها را در نیم تای بالای صفحه اول خود پوشش داده اند، شامل چه موضوعاتی است؟
3 ـ 2 ـ جهتگيري اخبار روزنامهها نسبت
به موضوعات مختلف چگونه بوده است؟
3 ـ 3 ـ روزنامهها به كدام يك از شخصيت هاي حقوقي يا حقيقي بيشتر توجه كرده
اند؟
3
– 4 – روزنامه های مورد بررسی
نسبت به هر یک از چهره های حقیقی و حقوقی مورد اشاره چگونه جهتگيري كردهاند؟
3 ـ 4 ـ روزنامهها به اخبار و رویدادهای كدام يك از كشورها و مناطق جهان بيشتر توجه
دارند؟
3 ـ 5 ـ مهم ترین عكس صفحه اول روزنامهها، مربوط به چه موضوعی است؟
3 – 6 – مهم ترین عكس صفحه اول روزنامهها،
مربوط به چه شخصیتی است؟
3– 7- در پوشش اخبار مورد بررسی، از کدام منابع خبری استفاده شده
است؟
4. روش تحقيق
در اين تحقيق براي جمعآوري دادهها و تحليل اخبار و مطالب روزنامهها از
روش تحليل محتوا استفاده می شود. براين اساس دستورالعمل كدگذاري برمبناي
موضوع و هدف تحقيق تهيه و بر مبناي آن، اخبار و مطالب مورد نظر استخراج و
كدگذاري می شود.
5. جامعه آماري
جامعه آماري اين تحقيق را روزنامههاي سراسري منتشر شده در ماه های فروردین
و نیمه اول اردیبهشت 1389 تشكيل ميدهند.
روزنامههاي مورد بررسي عبارتند از: جمهوري اسلامي، وطن امروز، ايران، جوان،
سياستروز، جامجم، همشهري، اطلاعات، كيهان، تهران امروز، مردمسالاری، آفتاب یزد.
6. واحد تحقيق
از آنجايي كه هدف اين تحقيق ارائه
تصويري كلان از روزنامههاست، فقط مطالب منتشر شده در نیم تای بالای روزنامهها
مورد بررسي قرار می گیرند. بنابراین آنچه در اين تحقيق مورد بررسي و مطالعه
قرار می گیرد تيترها، عکس ها و اخبار درج شده در نیم تای بالای صفحه اول روزنامه
ها با توجه به موارد زیر خواهد بود:
7 ـ 1 ـ موضوعات مطالب یاد شده؛
7 ـ 2 ـ منابع خبری یاد شده در مطالب نیم تای بالای صفحه اول روزنامه ها؛
7 ـ 3 ـ شخصیت های حقیقی یا حقوقی که در نیم تای بالای صفحه اول روزنامه ها از
آنان یاد شده؛
7 ـ 4 ـ محل وقوع رویداد در مطالب یاد شده؛
7 ـ 5 ـ جهت گیری مطالب یاد شده نسبت به موضوع مربوط؛
7 ـ 6 ـ جهت گیری مطالب یاد شده نسبت به
شخصیت های مربوط؛
بر اين اساس، هر يك از مطالب مذكور به
عنوان «واحد تحقيق» مورد بررسي و ثبت در نظر گرفته شده اند و مورد سنجش قرار
می گیرند.
8. متغيرها، مقولات و زیر مقولات تحقیق:
متغيرها و مقولات تحقيق به ترتيب عبارتند از :
1 ـ نام روزنامه (جمهوري اسلامي، وطن امروز، خراسان، ايران، قدس، رسالت،
جوان، سياستروز، جامجم، همشهري، اطلاعات، كيهان)
2
ـ ماه انتشار مطلب ( 1- فروردین 2- اردیبهشت)
3 – روز انتشار مطلب
4 ـ موضوع مطلب (1. سياسي داخلی؛ 2 – سیاسی بین الملل؛ 3 – حقوقی و قضایی؛ 4 – فرهنگی؛ 5– اجتماعی؛ 6 – نظامی؛ 7- اقتصادی؛
8- شهری؛ 9- دانش و سلامت؛ 10- ورزشی
11- حوادث)
5 ـ جهتگيري نسبت به موضوع مطلب
(مثبت، منفی، خنثی، هم مثبت و هم منفی، نامعلوم)
6 - منابع خبری مورد اشاره در مطلب (
ایرنا، ایسنا، ایلنا، مهر، فارس، سرویس خبری روزنامه، خبرگزاری خارجی، بدون منبع،
سایر)
6 ـ شخصیت های حقیقی یا حقوقی مورد اشاره در مطلب
7 ـ جهت گیری نسبت به شخصیت های
حقیقی یا حقوقی
8 - محل وقوع رويداد
9 ـ سطح زير چاپ مطلب (فضای اشغال
شده توسط مطلب اعم از عکس و تیتر و متن خبربه سانتیمتر ستونی).
زیر مقوله های مربوط به موضوع مطلب:
1. سياسي داخلی؛ مجمع و سخنراني سياسي، توسعه سياسي، حمايت يا انتقاد از
جناحهاي سياسي، گروههاي فشار ، آزادي و دمكراسي، احزاب، انتخابات، مسايل
قضايي سياسي، مسايل سياسي مطبوعات، روابط سیاسی ایران با کشورهای دیگر .
2
-
سياسي بین الملل؛ رخدادهای سیاسی که محل وقوع آنها در
خارج خاک ایران بوده و موضوع آنها ارتباطی با ایران ندارد.
3. حقوقی و قضايي؛ عملكرد قوه قضاييه، جرايم غيرسياسي ، دادگاهها و
...
4. فرهنگي؛ سينما، تئاتر، موسيقي،
ميراث فرهنگي، كتاب و نشر، تهاجم فرهنگي، صدا و سيما ، شعر و ادبيات،
ماهواره و اينترنت، دين ، ارزشي ـ انقلابي، آموزش و ...
5. اجتماعي؛ آموزش و پرورش، آموزش عالی، حج و زیارت، اعتياد و مواد مخدر،
زنان و خانواده، مهاجرت، امنیت اجتماعی، فقر، طلاق، كار و ...
6. نظامي؛ تجهيزات و ادوات
نظامي، برنامههاي نظامي و ...
7. اقتصادي؛ عملكرد اقتصادي دولت، برنامههاي اقتصادي، صنعت،
كشاورزي، خدمات، تجارت، انرژي
8. شهری؛
9. دانش و سلامت؛ بهداشت و درمان، علم و تكنولوژي،
10. ورزشي
11 - حوادث
[i][i] روش
های تحلیل رسانه ها، آرتور آسا برگر، ترجمه پرویز اجلالی، انتشارات مرکز مطالعات و
تحقیقات رسانه ها، چاپ اول، پاییز 1379، صفحه 156
[ii] روش های پژوهش رسانه ها، آرتور
آسا برگر، ترجمه محمد حفاظی، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، صفحه 16
موضوعات مرتبط:
تحلیل محتوای کتب درسی Textbooks Content Analysis