یک پژوهشگر متغیر ها را عملیاتی کند تا راهی برای سنجش کمیت مفاهیم ذهنی بیابد و بر پایه صفات خاصی که آن مفاهیم القا می کنند به مقایسه هایی بین پدیده های دنیای واقعی بپردازد ،این روش نسبت دادن اعداد برای بیان ویژگی های یک پدیده را اندازه گیری می نامند.

  زماني که متغيرهاي تحقيق شناسايي شدند، مشخص مي‌گردد که اندازه‌گيري همه آنها (مقياس اندازه‌گيري) به يک صورت ممکن نمي‌باشد.   

انواع مقیاس هاي اندازه گیری  

 مقياس اسمي     Nominal scale   

مقياس ترتيبي يا رتبه‌اي  ordinal scale

مقياس فاصله اي      Interval scale

مقياس نسبي        Ratio scale 

مقياس اسمي     Nominal scale

ويژگي‌ها صرفاً در مقوله‌ها رده‌بندي مي‌شوند بي‌آنکه هيچ رابطه رياضي بين مقوله‌ها ضرورت داشته باشند.

  کدگذاري کردن مثل   شاد و غمگين

ممكن است به هريك از طبقات عددي اختصاص يابد اما بايد دانست كه اعداد اسمي از نظم و ترتيب اعداد طبيعي پيروي نمي كنند و فاقد هرگونه ارزش كمي بوده و تابع قواعد رياضي نيستند.اين اعداد در واقع كد آن طبقات هستند

مثال

وقتي افراد از نظر وضعيت ازدواج به چهار طبقه : مجرد، متاهل ، طلاق گرفته و همسر مرده طبقه بندي مي كنند، تعريف عملياتي هرطبقه به ترتيب عبارتست از كسي كه هنوز ازدواج نكرده( مجرد) ، كسي كه يك يا چند بار ازدواج كرده و درحال حاضر همسر قانوني دارد( متاهل)، كسي كه از همسر خود جدا شده و در حال حاضر همسر ندارد.( طلاق گرفته) و بالاخره كسي كه همسر او فوت كرده و در حال حاضر مجرد است.( همسر مرده).طبقاتي كه در بالا ذكر شده ممكن است به اين صورت كد گذاري شود: مجرد(1) متاهل(2) طلاق گرفته(3) و همسر مرده(4)  . بديهي است كه در اينجا نمي توان گفت كسي  كه از نظر (وضعيت تاهل) در طبقه (2) است. صفت مورد مطالعه وي دو برابر كسي است كه در طبقه (1) قرار دارد.

مقياس ترتيبي يا رتبه‌اي  ordinal scale

  در مقياس رتبه اي نه تنها تفاوت كيفي متغير ها مشخص مي شود.( مانند مقياس اسمي) بلكه برتري و يا كمتري مقدار ودرجه ، صفت مورد بررسي نيز نشان داده مي شود. بدين معنا كه افراد مورد مطالعه از نظر صفت مورد نظر، از بيشترين تا كمترين مقدار آن صفت درجه بندي و مرتبه هر فرد نسبت به ديگران مشخص مي شود.

   مثال

  پنج ويژگي زير را در مورد يك شغل بر حسب درجه اهميت آن ها رتبه بندي كنيد. براي مهم ترين عنصر عدد1  را در نظر بگيريد و آن ها را به ترتيب با اعداد 1و2و3و4و5 رتبه بندي كنيد.

  1- ايجاد ارتباط با ديگران

  2- به كارگرفتن مهارت هاي مختلف

 3- انجام كل كار از ابتدا تا انتها

  4- خدمت به ديگران

  5- كاركردن به صورت مستقل

  اين مقياس نه تنها مي تواند تفاوت ميان مقوله ها رامشخص كند ، بلكه ترتيب تفاوت ارجحيت هر مقوله را از نظر پاسخگويان مشخص مي سازد.اما به هر حال مقياس ترتيبي قادر به تعيين مقدار تفاوت بين رتبه هاي داده شده نيست.به طور مثال  در ويژگي هاي شغل ، اولين ويژگي ترجيحي ممكن است با تفاوت جزئي از دومين ترجيح مشخص شده باشد. در حالي كه سومين ويژگي شايد با تفاوت بسيار زياد نسبت به چهارمي مشخص شده باشد.

  مقياس فاصله اي      Interval scale

 اين مقياس از مقياس هاي قبلي كامل تر است.در اين نوع اندازه گيري ، نه تنها افراد از نظر صفت مورد مطالعه طبقه بندي مي شوند و رتبه هر فرد تعيين مي شود بلكه تفاوت هر فرد از فرد ديگر را نيز مي توان تعيين كرد.در اين مقياس به ما اجازه مي دهد. ميانگين و انحراف معيار پاسخ هاي مرتبط با متغير هاي مختلف را محاسبه كنيم.به عبارت ديگر اين مقياس  نه تنها قادر است افراد را با توجه به خصوصيت مشخصي گروه بندي كند و رتبه ها را درون گروه هاي مشخص سازد ، بلكه قادر است مقدار اين تفاوت  را اندازه گيري و تفاوت بين اشخاص را مشخص سازد.

  مثال

  اگرمثلا حسابداران فكر كنند كه (1) براي آن ها مهمتر آن است كه شغلي را داشته باشند كه مهارت هاي متعددي را طلب مي كند تا اينكه كاري را از ابتدا تا انتها انجام دهند و (2) براي آن ها مهمتر آن است كه به مردم خدمت كنند تا به طور مستقل و تنها شغل خود را انجام دهند ، آن گاه مقياس فاصله اي قادر است به مانشان دهد آيا ترجيح اولي قوي تر است يا دومي ؟ براي انجام اين عمل بايد مقياس از حالت ترتيبي به حالت فاصله اي تغيير داده شود به طوري كه پنج نقطه برروي مقياسي كه مقدار اهميت هريك از پنج ويژگي شغلي  را نشان مي دهد پديد آيد.

   فرصت هاي زير كه در شغل وجود دارد براي من اهميت دارند.

  الف: تماس با ديگران

  1- كاملا مخالفم 2- مخالفم 3- نظري ندارم 4- موافقم 5- كاملا موافقم

ب: به كارگيري مهارتهاي مختلف

1- كاملا مخالفم 2- مخالفم 3- نظري ندارم 4- موافقم 5- كاملا موافقم

  ج : اتمام يك وظيفه از ابتدا تا انتها

1- كاملا مخالفم 2- مخالفم 3- نظري ندارم 4- موافقم 5- كاملا موافقم

مقياس نسبي        Ratio scale

 خصوصيات ممتاز مقياس نسبي داشتن نقطه اي دقيق براي شروع است كه آن را صفر مطلق مي ناميم و از اين رو ، نارسايي نقطه دلخواه براي شروع در مقياس ترتيبي را جبران مي كند. صفر مطلق مقياسي معنا دار در  يك مقياس اندازه گيري است. اين مقياس قوي ترين مقياس اندازه گيري بين چهار مقياس موجود است.

         مثال

قبل از پيوستن به اين سازمان در چند سازمان كاركرده ايد؟

 لطفا تعداد فرزندان خود را مشخص كنيد.

.....زير سه سال

......بين سه سال تا 6 سال

........بالاي 6 سال و زير 12 سال

......12 سال يا بالاتر از 12 سال

مشخصات فردي: رحمت اله خوارزمی رحیم آبادی

شماره تلفن : 09113349348

Researcher & Clinical Guide In CCLD Dehkhoda "Correction Center For Learning Disorders" –Guilan-Iran

مرکز تحقیقات علوم رفتاری ایران www.bric.orq.ir

مرکز اصلاح و درمان اختلالات یادگیری ایران www.ccld.orq.ir

مرکز تحقیقات آموزشی www.iranedu.orq.ir