روش ها و فنون تدریس(3)پدید آورنده : ، صفحه 42اشاره
در دو شمارة گذشته، چهار روش تدریس سقراطی، نظام مکتبی، توضیحی و سخنرانی، به همراه مزایا و محاسن هر یک بیان شد. در این شماره نیز روش های اکتشافی و مباحثه برگرفته از کتاب کلیات روش ها و فنون تدریسترجمه و تألیف امان الله صفوی تقدیم خوانندگان گرامی می گردد.
معارف امیدوار است در آیندة نزدیک تجربیات و دیدگاه های گرانبهای اساتید را در این موضوعات به سلسله مباحث خود اضافه نماید.
معارف5. روش اکتشافی
یادگیری اکتشافی فرایندی است که دانشجو طی آن باید مسئلة موردنظر را مشخص کند؛ راه حل های ممکنی را برای آن در نظر گیرد؛ این راه حل ها را با توجه به شواهد آزمایش کند، با توجه به این آزمایش، نتیجه گیری های مناسبی به دست آورد؛ این نتیجه گیری ها را در موقعیت های جدید به کار گیرد و سرانجام به قوانین کلی و قابل تعمیم برسد.
یادگیری اکتشافی از حیث روش تدریس، به آن دسته از موقعیت های آموزشی اشاره دارد که در آنها دانشجو با راهنمایی محدود استاد و یا بدون راهنمایی او به هدف موردنظر نایل می آید. ویژگی عمدة روش اکتشافی عبارت است از میزان راهنمایی استاد نسبت به دانشجو.
راهنمایی استاد به دانشجو می تواند در محدوده های زیر باشد:
1. استاد می تواند اصول و راه حل مسئله را برای دانشجو توضیح دهد.
2. استاد می تواند فقط اصولی را که در یادگیری اکتشافی به کار می رود، برای دانشجو توضیح دهد، اما راه حل مسئله را در اختیار او نگذارد.
3. استاد می تواند اصول و راه حل را در اختیار دانشجو قرار ندهد؛ در این صورت، آن را یادگیری بدون راهنمایی استاد می نامیم.
بین نخستین مورد که در آن هم اصول و هم راه حل مسئله تشریح می شود و آخرین مورد که اصول و راه حل ارائه نمی شوند، یادگیری اکتشافی راهنمایی شده، نامیده می شود. در یادگیری اکتشافی، استاد در به خاطر آوردن اصول مربوط و کاربرد آنها به دانشجو کمک می کند. در این معنی، استاد اصول را شرح می دهد، اما دربارة راه حل چیزی نمی گوید.محاسن روش اکتشافی از دیدگاه «برونر»
برونر (1972) محاسن زیر را برای روش اکتشافی برشمرده است:
1. یادگیری اکتشافی، توانایی ذهنی دانشجو را تقویت می کند.
2. یادگیری اکتشافی، انگیزة درونی دانشجو را افزایش می دهد؛ زیرا در این نوع یادگیری، دانشجو به طور خودجوش فعالیت های آموختن را دنبال می کند و پاداشی هم که دریافت می دارد، از فعالیت های خود او است.
3. یادگیری اکتشافی، فنون اکتشاف را به دانشجو می آموزد و او را خلاق و کاوشگر بار می آورد.
4. یادگیری اکتشافی موجب دوام بهتر آموخته ها می شود؛ زیرا خود دانشجو، آموخته هایش را سازمان می دهد ومی داند که چه موقع و چگونه آنها را به دست آورد.محدودیت های روش اکتشافی
آزوبل عقیده دارد: «هدف اساسی تدریس این است که مجموعة سازمان یافته ای از دانش و معلومات، به شیوه ای سازمان یافته ارائه شود.»
این مجموعه باید به وضوح تنظیم شود و به وضوح به دانشجو عرضه گردد. وی معتقد است که نمی توان تفکر اکتشافی را خارج از زمینة کلی رشتة علمی بخصوصی - مثل فیزیک، ریاضی، زیست شناسی و ... - آموخت؛ زیرا دستیابی به تفکر اکتشافی، از طریق ساختار کلی هر یک از رشته های علوم مختلف، میسر است.6. روش مباحثه و انواع آن
روش مباحثه یکی از کهنترین روش هایی است که در طول تاریخ تعلیم و تربیت به کار رفته است. روش سقراطی که مشهورترین روش های مباحثه است و جنبة تاریخی دارد، در نشریه شماره 27 معرفی شد. در اینجا به معرفی روش های جدید می پردازیم:
1-6. بحث کنترل شده توسط استاد
الگوی بحث کنترل شده به این قرار است: استاد – دانشجو - استاد. با این الگو، ابتدا استاد، دانشجو را به طرح مسئله یا سؤال ترغیب می کند سپس یکی از دانشجویان موضوعی را با اجازة استاد مطرح می سازد. استاد در رابطه با آن موضوع پاسخ می دهد. گفتگویی بین آن دو، تا جایی که استاد لازم بداند، ادامه می یابد. سپس دانشجوی دیگری وارد بحث می شود و این بار استاد، بحث را با وی دنبال می کند. این گفتگوی دو جانبه بین استادو دانشجو ادامه می یابد. در این روش، استاد ضمن اینکه بحث را هدایت می کند، کنترل کامل آن را نیز برعهده دارد ودانشجویان مجاز نیستند بدون اجازة وی وارد بحث شوند.
این روش در موارد زیر به کار می رود:
¢ زمانی که استاد می خواهد مفهوم جدیدی را به دانشجویان بیاموزد و انتظار دارد که همة آنها مفهوم مشترک وواحدی از آن دریابند؛ در این صورت استاد سعی می کند بحث را به جهتی بکشاند که شکل صحیح مفهوم از آن نتیجه گیری شود.
¢ هنگامی که استاد بخواهد ذهن دانشجو را به تکاپو و کنکاش وادارد.محاسن
در بحث کنترل شده، استاد بر کلاس احاطه دارد و اختیار بحث از او سلب نمی شود. استاد می تواند بحث را به سوی هدف موردنظر هدایت کند. با این روش، وقت کلاس هم با سؤال و جواب های بی مورد گرفته نمی شود.محدودیت
بحث کنترل شده، استادمدار است. بدین معنی که وی اختیار کامل بحث را برعهده دارد. این روش برای درس های علوم تجربی و ریاضی کاربرد چندانی ندارد.2-6. بحث آزاد
در این روش معمولاً استاد با طرح یک سؤال یا بیان مطلبی، بحثی را آغاز می کند و دانشجویان را برای مشارکت در بحث، آزاد می گذارد. دانشجویان به محض اینکه خود را آزاد می یابند، برای اظهارنظر و شرکت در بحث از یکدیگر سبقت می گیرند و گفتگوی بین آنان با شور و شوق فراوان ادامه می یابد؛ به طوری که استاد به سختی می تواند سؤال تازه ای مطرح کند و یا به فعالیت دیگری بپردازد.محاسن
در این بحث، دانشجویان آزادانه و با علاقة فراوان در بحث شرکت می کنند. کلاس پرهیجان و فعال است. دانشجویان به راحتی می توانند عقاید و نظرات خود را با یکدیگر مبادله کنند. بحث آزاد زمینه ای برای سنجش عقاید دانشجویان کلاس فراهم می سازد و در آنان انگیزه ایجاد می کند؛ به طوری که با اشتیاق فراوان بحث را تا نتیجه گیری نهایی پی می گیرند.محدودیت
بحث آزاد و فعال موجب شلوغی و سر و صدا می شود؛ استاد به دشواری کلاس را کنترل می کند؛ مدتی از وقت کلاس با گفتگوهای بی مورد می گذرد و زمینه را برای سوء استفادة احتمالی فراهم می سازد.3-6. روش بحث گروهی
بحث گروهی گفتگویی سنجیده و منظم است پیرامون موضوعی که مورد علاقه مشترک افراد شرکت کننده می باشد. تعداد افرادی که در بحث گروهی شرکت می کنند، معمولاً بین شش تا بیست نفر باشد. قاعدتاً بحث گروهی را یک نفر به نام رهبر گروه اداره می کند.
بحث گروهی روشی است که به افراد فرصت می دهد تا نظرات، عقاید و تجربیات خود را با دیگران در میان بگذارند. لیکن چنانچه بحث گروهی به درستی انجام نشود، وقت گروه به صحبت های بی نتیجه صرف می شود.
بحث گروهی در زمینه موضوعاتی که خصوصیات زیر را داشته باشند، به کار می رود:
1. موضوع مورد علاقة شرکت کنندگان در بحث باشد.
2. موضوع، در زمینه ای باشد که شرکت کنندگان دربارة آن اطلاعاتی داشته باشند و یا بتوانند اطلاعاتی کسب کنند، تا به این وسیله بحث گروهی برای آنان معنا و مفهوم داشته باشد.
3. موضوع برای شرکت کنندگان قابل فهم و آسان باشد.
4. موضوع در زمینه ای باشد که بتوان نظرات متفاوتی دربارة آن اظهار داشت.
در چه مواردی از بحث گروهی استفاده می کنیم؟
از این روش در موارد زیر استفاده می کنیم:
1. هنگامی که بخواهیم افرادی را نسبت به مسائل مشترک، آگاه و علاقه مند سازیم.
2. برای ایجاد توانایی اظهارنظر در حضور جمع.
3. برای آموختن موضوعاتی که مورد علاقه مشترک افراد است.
4. به منظور ایجاد توانایی رهبری و قدرت انتقاد در افراد.
5. جهت ایجاد رابطة اجتماعی مطلوب بین افراد.
6. برای شناخت مسائل و پیدا کردن راه حل برای آنها.
7. برای تصمیم گیری در زمینه انجام یک کار.
چه کسانی در بحث گروهی شرکت می کنند؟
اعضای یک بحث گروهی را معمولاً افراد زیر تشکیل می دهند:
1. اداره کننده یا رهبر گروه: برای رعایت نظم و ترتیب و به طور کلی به منظور سازمان دادن و ادارة بحث گروهی، یک نفر به عنوان رهبر گروه انتخاب می شود. این فرد می تواند استاد کلاس، یکی از افراد مطلع و یا یکی از دانشجویان باشد.
2. دانشجویان
3. منشی: در بحث گروهی یک نفر به عنوان منشی انتخاب می شود تا تصمیمات و نتایج مهم بحث را یادداشت نماید. معمولاً منشی باید موارد موافق و مخالف، پیشنهادات و توصیه ها را یادداشت کند.
4. شخص مطلع یا میهمان: چنانچه موضوع مورد بحث نیاز به اطلاعات فنی داشته باشد، می توان فرد مطلعی را با دعوت قبلی در بحث گروهی شرکت داد. چنین فردی می تواند اطلاعات لازم را عرضه کند و به سؤالات پاسخ دهد. مثلاً اگر موضوع مورد بحث «بهداشت» باشد، می توان از یک پزشک دعوت نمود تا در بحث گروهی شرکت کند و به سؤالات پاسخ دهد.
5. ناظر یا ارزیاب: در بحث گروهی یک نفر را هم به عنوان ناظر یا ارزیاب می توان تعیین کرد تا جریان بحث را مشاهده کند و انتقادات خود را در مورد چگونگی بحث، یادداشت و عرضه نماید. رهبر گروه هرگاه لازم بداند از ناظر می خواهد تا نظر انتقادی خود را اظهار نماید. معمولاً ناظر باید خارج از گروه و در محلی که بتواند جریان بحث را مشاهده کند، قرار گیرد.
در بحث گروهی اعضای گروه به شکل دایره می نشینند و گفتگو بین اعضای گروه و رهبر گروه صورت می پذیرد وناظر، خارج از گروه قرار می گیرد.وظایف اعضای شرکت کننده در بحث گروهیالف- وظیفه رهبر گروه
رهبر گروه که معمولاً استاد کلاس است باید قبل از انجام بحث گروهی، کارهای زیر را انجام دهد:
1. پیرامون موضوع مورد بحث مطالعه کند و نکات اصلی را یادداشت نماید.
2. سؤال هایی را که برای شروع و ادامة بحث باید مطرح کند، تهیه نماید.
3. تدارکات لازم از قبیل محل تشکیل بحث گروهی، نظم و ترتیب، جای نشستن، وسایل لازم و غیره را فراهم نماید ودر صورت لزوم فرد مطلعی را برای شرکت در بحث دعوت کند.
4. وظایف و مسؤلیت های سایر اعضای گروه را معین کند.
5. از دانشجویان بخواهد قبلاً پیرامون موضوع مورد بحث مطالعه کنند و با آمادگی قبلی در جلسة بحث گروهی حاضر شوند.
6. در شروع بحث گروهی، استاد یا رهبر گروه طی مقدمه ای، هدف از بحث و طرزکار گروه را شرح دهد.
7. رهبر گروه باید مراقب باشد که بحث از موضوع خارج نشود.
8. رهبر گروه نباید از هیچ فردی طرفداری و یا با کسی مخالفت کند.
9. او باید کوشش کند همه افراد در بحث شرکت کنند.
ب- وظایف سایر شرکت کنندگان در بحث گروهی
1. شرکت کنندگان در بحث گروهی باید قبلاً راجع به موضوع موردبحث فکر و مطالعه کنند.
2. عقاید و تجربیات خود را در جلسه مطرح کنند.
3. با دقت به جریان بحث و گفتگو گوش دهند.
4. در صورتی که موضوعی را متوجه نشدند، توضیح بخواهند.
5. در جریان بحث گروهی با یکدیگر بطور خصوصی حرف نزنند.
6. انتظار نداشته باشند که نظرات آنها را حتماً بپذیرند.
7. اگر نظر و پیشنهادی دارند، عرضه کنند.محاسن و محدودیت های بحث گروهیالف- محاسن:
1. افراد می توانند با بحث گروهی در عقاید و تجربیات یکدیگر سهیم شوند.
2. همکاری گروهی و احساس دوستی در بین اعضا تقویت می شود.
3. فرصتی فراهم می شود که افراد خود را مورد ارزیابی قرار دهند.
4. اعتماد به نفس در افراد تقویت می شود و روحیة نقادی در آنها ایجاد می گردد.
5. بحث گروهی، هراس افراد خجالتی را برای صحبت کردن در حضور جمع کاهش می دهد.ب- محدودیت ها
1. این روش را برای تعداد محدود و حدوداً شش تا بیست نفر می توان به کار برد و در گروههایی که تعداد آنها بیشتر از 20 نفر باشد، بحث گروهی مشکل می شود.
2. اگر بحث گروهی درست سازمان نیابد و افراد شرکت کننده نقش خود را به خوبی ایفا نکنند، نتیجه مفیدی عاید نخواهد شد.
3. بحث گروهی را در تمامی موضوع ها و درس ها نمی توان به کار برد. بلکه از این روش در زمینه هایی که جنبة اجتماعی دارد و تمام افراد در آنها علاقه مشترک دارند، استفاده می شود.سوتیتر
یادگیری اکتشافی موجب دوام بهتر آموخته ها می شود؛ زیرا خود دانشجو، آموخته هایش را سازمان می دهد ومی داند که چه موقع و چگونه آنها را به دست آورد.
بحث آزاد و فعال موجب شلوغی و سر و صدا می شود؛ استاد به دشواری کلاس را کنترل می کند؛ مدتی از وقت کلاس با گفتگوهای بی مورد می گذرد و زمینه را برای سوء استفادة احتمالی فراهم می سازد.
در بحث گروهی اعضای گروه به شکل دایره می نشینند و گفتگو بین اعضای گروه و رهبر گروه صورت می پذیرد وناظر، خارج از گروه قرار می گیرد.

موضوعات مرتبط: روش تدریس  Teaching Methoods