چند روش تدریس فعال
روش تدریس  کاوشگری
روش تدریس  دریافت مفهوم
روش تدریس طرح شبکه ای
روش تدریس بدیعه پردازی
روش تدریس پژوهش آموزش
روش تدریس ساختگرایی
روش تدریس بارش فکری
.................................................................
روش کاوشگری:
در الگوی کاوشگری که بر اساس نظریه ریچاردساچمن بنا نهاده شده است تحیر و عدم تعادل ایجاد کردن در دانش آموز از طریق ایجاد یک موقعیت مشکل آفرین یا معمابرانگیز پایه و اساس فعالیتهای آموزشی را تشکیل می دهد. در این روش دانش آموز از طریق پرسش کردن ،ساخت نظریه ،جمع آوری اطلاعات و آزمایشگری فعالیتهایی را در جهت رفع عدم تعادل و ایجاد تعادل مجدد با محیط انجام میدهد.مهمترین تفاوت این الگو با روش پژوهش آموزی مربوط به شروع آنست که با ارائه ی یک موقعیت اسرار آمیز ،ابهام دار،مهیج و غیر معمول تعادل ذهنی دانش آموز را برهم می زند.
مراحل الگوی کاوشگری:
1-برهم زدن تعادل
·        ارائه ی یک موقعیت اسرارآمیز،ابهام دار،مهیج و غیر معمول از طریق انجام یک آزمایش ،تعریف یک پدیده ،نشان دادن یک عکس یا .....
2-پرسشگری
·        تمرکز دانش آموزان بر روی موقعیت ارائه شده
·        پرسش دانش آموزان پیرامون موقعیت
·        هوشیاری معلم و خودداری از توضیح مستقیم درباره ی موقعیت
برخی از دانش آموزان در این مرحله عجولند و می خواهند به سرعت جواب دهند همچنین برخی بسیار اطلاعات دارند و در هر صورت می خواهند سریع پاسخ نهایی را بدهند و این هوشیاری معلم است که از این اتفاق جلوگیر ی می کند.
روی پرسشهایی که به متغیرهای درونی اشاره می کند تاکید کنید .
3-فرضیه سازی
·        ارائه راه حل هایی برای پرسش های مطرح شده توسط دانش آموزان
·        تاکید معلم روی متغیرها جهت ساخت فرضیه توسط دانش آموزان
فرضیه سازی احتیاج به تبحر دارد اگر دانش آموزان در این زمینه از مهارت کافی برخوردار نیستند ابتدا با چند پرسش ذهن آنها را فعال کنید و  به آنها بگویید که در واقع پاسخ شما به این پرسشها فرضیه نام دارد.
4-آزمایشگری
·        جمع آوری دقیق اطلاعات از منابع معتبر مانند کتاب و.... توسط دانش آموزان
·        طبقه بندی اطلاعات و آزمون فرضیه ها
منابع علمی معتبر به دانش آموزان معرفی کنید و امکانات لازم را برای آزمودن فرضیه ها در اختیار آنها قرار دهید.
5- تحلیل
·        توضیح دانش آموزان پیرامون مسئله
·        سازماندهی و تحلیل نتایج کسب شده
·        تعمیم نتایج به موقعیت های جدید
در واقع هدف اصلی آگاه شدن و تسلط بر فرایند کاوشگری است نه محتوای مسئله ی مطرح شده .در این توضیح موارد زیر را مورد تاکید قرار دهید:
*موثرترین سوالها
*بهترین نوع اطلاعات
*شواهد مربوط به درستی یا نادرستی فرضیه ها

روش دریافت مفهوم
در این نوع آموزش گاهی ابتدا تعریف مفهوم و سپس نمونه هایی در جهت همان موصوع به دانش آموزان ارائه می شودو گاهی نیز ابتدا نمونه هایی به دانش آموزان ارائه می شود و سپس به آنها فرصت داده می شود تا خود ویژگی مفهوم مورد نظر را به دست آورند که معمولا روش دوم نتیجه ی بهتری دارد.این الگو بر اساس شیوه ی تفکر طراحی گردیده است و مفاهیم به طور مستقیم در اختیار دانش آموزان قرار نمی گیرد. نمونه ها دارای دو نوع مثبت و منفی می باشند منظور از نمونه های مثبت انهایی است که ویژگی مفهوم مورد نظر را دارند و منظور از نمونه ی منفی انهایی است که آن ویژگی را دارا نیستند .نمونه ها می توانند عکس ،نقاشی،عبارت ،نمودار و ...... باشند.
مراحل الگوی دریافت مفهوم:
1-   ارائه نمونه ها:
·        گزینش مفهوم مناسب و سازماندهی آن در قالب نمونه های مثبت ومنفی
·        مقایسه ی نمونه های مثبت و منفی با یکدیگر و فرضیه سازی توسط دانش آموزان
با نشان دادن نمونه های مختلف دانش آموزان با بیان بلی ،خیر یا  + و - موافق بودن یا موافق نبودن نمونه ها را اعلام می کنند.بدیهی است تز این کارتها می توان برای سالها استفاده کرد.
2-دستیابی به مفهوم:
·        ارائه ی نمونه های بیشتر
·        تایید فرضیه ی درست ،نام گذاری مفهوم و بیان تعاریف توسط معلم
3-تحلیل شیوه ی تفکر:
·        بحث گروهی درباره ی فرضیه ها
·        بیان جریان تفکر دانش آموزان برای دستیابی به مفهوم توسط خود دانش آموز
از بچه ها بخواهید درباره ی تفکرات خود بحث کنند از آنها بپرسید ابتدا چه فکر می کردید؟ چرا آنطور فکر می کردید؟
اینها شروع خوبی است برای یک بحث گروهی ،در واقع دانش آموزان راهی را که برای دستیابی به مفهوم طی کردند بیان می کنند.
روش طرح شبکه ای
 در این روش ابتدا نکات کلیدی درس استخراج می شود و سپس باید انها را در شاخه های اصلی و فرعی و فرعی تر و.......قرار دادو طراحی ویژه ای برای آن قرار داد.از طرح شبکه ای بعنوان نقشه ی مفهومی نیز یاد می شود .
انواع طرح های شبکه ای:
1- مدل شعاعی:در این مدل عنوان اصلی در وسط و داخل کادر قرار می گیرد وشاخه های اصلی پیرامون عنوان اصلی قرار دارند می توانی برای رعایت ترتیب شماره گذاری بر روی شعاع ها قرار داد.
 

2- مدل چارت سازمانی: در این مدل عنوان اصلی در بالا ی طرح قرار دارد و شاخه های اصلی در پایین وشاخه های فرعی در پایینتر واقع می شود.
 

3-مدل مجموعه ای:در این مدل عنوان اصلی سمت راست قرار می گیرد و شاخه های اصلی از طریق یک آکلاد به آن متصل می گردندمطالب فرعی و فرعی تر نیز به همین شکل به هر شاخه ی اصلی تر از خود متصل می شوند.
4- مدل همپوشانی: این مدل در مواردی بکار می رود که میان مطالب وجوه مشترک وجود دارد و تاکید بر ویژگیهای مشترک میان مطالب اصی و همچنین دیگر نکات ضروری است. در این مدل معمولا از اشکال هندسی منظم استفاده می شود.

  
مراحل الگوی تدریس طرح های شبکه ای:
1- استخراج نکات کلیدی:
·                    روخوانی درس به صورت فردی یا گروهی
·                    توجه به عناوین ،نکات کلیدی و مفاهیم مهم درس
·                    یادداشت برداری از مطالب مهم
2-تشخیص مفاهیم اصلی و فرعی
·                    تصمیم گیری درباره ی مدل نقشه
·                    تعیین تعداد شاخه های اصلی و فرعی
اگر کم کم دانش آموزان را با انواع طرح های شبکه ای آشنا کنیم آنها خود بهترین طرح را انتخاب خوانهد کرد.
3- رسم نقشه ی مفهومی و تکمیل آن:
·                    نوشتن مفاهیم اصلی و فرعی داخل نقشه
·                    استفاده از رنگ ،شکل و ....برای جدا کردن شاخه های اصلی و فرعی از یکدیگر
4- ارزشیابی:
·                    بررسی نفشه های مفهومی دانش آموزان
·                    بحث وگفتگو درباره ی اصلاح نقشه ها
·                    ارائه ی یک سوال به صورت نقشه ی مفهومی از درس توسط معلم
اگر کار بصورت گروهی است به نماینده هرگروه فرصت دهید تا نقشه ی گروه را روی تابلو بکشید اگر کار انفرادی است از بین نمونه های مشابه چندتایی را برای بررسی انتخاب کنید
روش مقایسه ای یا بدیعه پردازی:
هدف این الگوافزایش تفکر خلاق در فرد و گروه می باشد هنگام اسثفاده از این الگو ناچاریم عمدا تفکر منطقی را کنار بگذاریم و قدری در دنیای خیال سیر کنیم فراموش نکنیم خلاقیت در دنیای امروزه حرف اول را میزند و تفاوت آدم ها در استفاده از همین نیروی عظیم خدادادی است .در این الگو خلاقیت با استفاده از شبیه سازی و انواع قیاس به جریانی آگاهانه تبدیل می شود.مقایسه ی یک مفهوم با یک مفهوم دیگرو شبیه کردن آن با موضوعات آشنا برای بیان واقعیت های موجود مراحل اصلی الگوی بدیعه پردازی است که بنیانگذار آن ویلیام گوردون است.
مراحل اجرای الگوی تدریس مقایسه ای:
موضوع مورد نظر:ماشین ساده (اهرم )
1-توصیف اولیه    در این مرحله موضوع مورد نظر توسط معلم و دانش آموزان با توجه به شرایط توصیف می شود.    مثلا:یکی از ماشینهای ساده ای که خوانده اید را توصیف کنید.
2-قیاس مستقیم:    در این قیاس دو موجود یا دو مفهوم با یکدیگر مقایسه می شوند     در این مرحله موضوع یا مفهوم مورد نظر توسط دانش آموزان به یک شئ یا موجود یا... تشبیه می شود.برای اینکار به بچه ها فرصت بدهید.سپس قیاسهای بچه ها را روی تابلو بنویسید و در پایان از آنها بخواهید بهترین قیاس را با ذکر دلیل انتخاب کنند       مثلا:بچه ها اهرم به نظر شما شبیه چه چیزی است؟"
3-قیاس شخصی:    در این نوع قیاس دانش آموز خود را به داخل یک شئ یا موجود و یا یک فضای جدید انتقال می دهد،آنگاه آن را توصیف می کند که چه احساسی دارد.   مثلا: اگر شما یک اهرم بودید چه می کردید؟ چگونه به دیگران کمک می کردید؟
4- قیاس تضاد:    در این نوع قیاس ،قیاس های مستقیم و شخصی که در مرحله قبل بیان شد بررسی و سپس قیاسهایی که بیشترین تضاد را باهم دارند انتخاب می شوند آنها را روی تابلو بنویسید و از بچه ها بخواهید آنها که بیشترین تضاد را در رابطه با مفهوم دارند را انتخاب کنند.      مثلا: این کلمات ممکن است کلماتی مثل مهربان و زورگو که هردو در مورد اهرم ممکن است به کار رفته باشند باشد.
5-توصیف خلاق:    در این مرحله از بهترین قیاس ها و تجربه های به دست آمده استفاده شده وموضوع مورد نظر دوباره ولی این بار به صورت خلاق توصیف می شود.     مثلا: چگونه میتوانید از یک موجود مهربان ولی زورگو برای توصیف اهرم استفاده کنید؟
روش پژوهش آموزش:
اندیشمندانی مثل آزوبل و ساچمن معتقدند انسانها به طور طبیعی محقق و پژوهشگرند. در الگوی تدریس پژوهش آموزی، معلم ،دانش آموزان را در موقعیت مسئله قرار می دهد و چند سوال جالب و تفکر برانگیز را مطرح می کند،سپس دانش اموزان شیوه ی اجرا را نظم می دهند ،اطلاعات را جمع آوری می کنند ونتایج پژوهش را استخراج می کنند.آنگاه از یافته های پژوهش  خود گزارشی تهیه وآن را به کلاس ارائه می دهند. موضوع پژوهش باید مورد توجه دانش اموزان باشد تا تعداد افراد بیشتری و با علاقه شرکت کنند. گام اول این الگو با استفاده از چند سوال جالب و تفکر برانگیزاز متن درس جدید است و این مهمترین تفاوت  آن با الگوی تدریس کاوشگری است.
مراحل الگوی تدریس آموزش پژوهش:
موضوع مورد نظر:( عوامل موثر بر سرعت تبخیر)
1-مشخص کردن مسئله:
·       انتخاب مسئله
·       قرار دادن دانش آموزان در موقعیت مسئله
·       هماهنگی با آزمایشگاه و گروهها جهت تهیه وسایل مورد نیاز و امکانات لازم که در اختیار دانش آموزان قرار بگیرد.
اولین گام آنست که فرد احساس کند مشکلی وجود دارد که باید حل شودبهترین کار در این مورد آنست که سوالاتی را از جلسه قبل در اختیار دانش آموزان قرار دهیم تا بدانند می خواهیم در جلسه ی آینده راجع به چه چیزی پژوهش کنیم و در صورت امکان منابعی را مثل تصویر ،کتاب، فیلم و غیره با خود به همراه بیاورند .
مثال:
*چرا برای خشک کردن لباس باید خوب آن را صاف پهن کنیم؟
*چرا وقتی لاک ناخن را با استون پاک می کنید در دست خود احساس سرما می کنید؟
*چرا موهای خود را با سشوار خشک می کنید؟
*چرا برای سرد شدن غذا آن را فوت می کنید؟
2-بیان مسئله:
·       بیان دقیق موضوع ،اهداف و سوالهای مورد پژوهش
·       فرضیه سازی دانش آموزان
در این مرحله نوشتن موضوع درس (موضوع پژوهش)،اهداف درس، (اهداف درس)، سوالهای جلسه ی قبل (سوالهای پژوهش )،بر روی تابلو کلاسی بسیار مناسب است . همچنین از دانش آموزان بخواهید فرضیه سازی کنند (فرضیه های پژوهش) یادمان باشد فرضیه ها باید قابل آزمایش کردن باشند.
مثال:
-موضوع پژوهش: بررسی عوامل موثر بر سرعت تبخیر
-اهداف پژوهش:چه چیزهایی سرعت تبخیر را کم و زیاد می کند؟
-سوالهای پژوهش:
*چرا برای خشک کردن لباس باید خوب آن را صاف پهن کنیم؟
*چرا وقتی لاک ناخن را با استون پاک می کنید در دست خود احساس سرما می کنید؟
*چرا موهای خود را با سشوار خشک می کنید؟
*چرا برای سرد شدن غذا آن را فوت می کنید؟
-فرضیه سازی توسط دانش آموزان:
*گرما سرعت تبخیر را زیاد می کند
*افزایش سطح تبخیر بر سرعت تبخیر تاثیر دارد.
.............
.............
3-جمع آوری اطلاعات:
·       به دست آوردن اطلاعات جهت بررسی فرضیه ها
·       انجام آزمایش برای تعیین درستی یا نادرستی فرضیه ها
·       مشاهده ی دقیق و یادداشت برداری
مثال: دانش آموزان با کمک وسایلی که از آزمایشگاه تهیه کرده اند شروع به انجام آزمایش و آزمودن فرضیه های خود می کنند.
4-تجزیه و تحلیل اطلاعات: که در واقع هسته ی اصلی پژوهش است شامل مراحل زیر است:
·       بررسی و سازماندهی اطلاعات
·       جمع بندی و نتیجه گیری از اطلاعات کسب شده
·       قضاوت در مورد درستی یا نادرستی فرضیه ها
5-ارائه گزارش:
·       توضیح معلم درباره ی روش نوشتن گزارش پژوهش
·       ارائه گزارش توسط دانش آموزان به صورت کتبی یا شفاهی
·       بررسی و ارزشیابی گزارش گروهها

روش ساختگرایی یا 5E    :
الگوی تدریس ساختگرا بر این باور است که دانش آموزان طی تلاش برای حل مسائل علمی دائما فرصت بازسازی ادراکات خود را دارند و می توانند برای رسیدن به دانش چندین راه را برنامه ریزی کنند.این روش دانش آموزان را برای تحلیل ،تفسیر و پیش بینی ترغیب می کند و در فرایند آموزش تاکید زیادی بر سوالات بازپاسخ دارد.
نقش معلم در این روش زمینه سازی و هدایت است زیرا در این شیوه مسئولیت اساسی با دانش آموزان است.دلیل نامگذاری این روش به5E  آنست که شروع هر مرحله با حرف E می باشد.روش 5E فرصت کشف فعال،آزمایش،و تفکر خلاق را در اختیار دانش آموزان قرار می دهد.
مراحل اجرا:
*موضوع مورد نظر:(دستگاه گوارش)*
1-درگیر کردن:(Engaging)
·        -تحریک حس کنجکاوی و علاقه ی دانش آموزان از طریق انجام یک فعالیت،طرح یک سوال نیمه جالب،خواندن یک متن یا داستان نیمه تمام، نشان دادن یک عکس و.....
مثال: خوردن ساندویچ صبحانه توسط معلم در کلاس بعنوان یک کار غیر متعارف شروع خوبی به شمار می رود.
2-کاوش: (Exploration)
·   -تشکیل گروه های کلاسی
·   -مشاهده دقیق و ثبت مشاهدات
·   -انجام فعالیت خواسته شده از سوی معلم
·   -تفکر آزاد و بحث گروهی
·    -پیش بینی راه حل ها و پاسخهای احتمالی و انجام آزمایش در جهت پرورش مهارتهای کاوشگری
مثلا: پس از خوردن ساندویچ از بچه ها بخواهید تصویرهایی از وضعیت غذا در معده شما رسم کنند.ویا اتفاقاتی را که از لحظه ی جویدن برای این ساندویچ می افتد در جدولی پیش بینی کنند.
3-توصیف: (Explanation )
·   -شرح و توصیف دقیق مشاهدات به صورت کتبی و شفاهی
·    -بیان راه حل ها و پاسخهای احتمالی در جهت پرورش مهارت های تفکر انتقادی و تجزیه و تحلیل
مثلا: دانش اموزان در حال خواندن گزارشهای خود برای کلاس هستند و شما با سوالات بموقع آنها را به سوی هدف هدایت می کنید اما فراموش نکنید اسامی و اصطلاحات علمی را بعنوان یک راز تا پایان برنامه نگاهدارید
4- شرح و بسط: (Elaboration)
·   -جمع آوری اطلاعات از منابع مختلف
·    -تعمیم و گسترش یافته ها و ایجاد ارتباط بین ایده های مرتبط با هم در جهت پرورش توانایی کاربرد مفاهیم در موقعیت های جدید
مثلا مطالعه مطالب کتاب درسی یا استفاده از کتابهای موجود در کتابخانه ،استفاده از مولاژ های دستگاه گوارش یا نمایش فیلمی در این مورد بسیار مناسب است حتی ذکر بیماریهایی در رابطه با دستگاه گوارش خالی از لطف نیست.
5-ارزشیابی: (Evaluation)
·   -ارزیابی دانش و به ویژه مهارتهای کسب شده در فرایند یادگیری
·    -استفاده از روش خودارزیابی
مثلا در یکی از این روشها می توان گزارش کار یک گروه را در اختیار گروه دیگری قرار داد تا بر اساس معیارهای مشخص دانش اموزان به ارزیابی کار یکدیگر بپردازند یا حتی یک گروه می تواند بر اساس همان معیارهای مشخص به ارزیابی از کار خود نیز بپردازد بعنوان مثال اشکال رسم شده دستگاه گوارش هرچه کاملتر باشد امتیاز بیشتری خواهد داشت.

روش بارش فکری:
روش بارش فکری یا یورش مغزی (Brain  Storming) به معنی استفاده از مغز برای یورش به یک مسئله است بارش فکری عبارتست از اجرای یک روش گردهمایی که گروهی می کوشند برای یک مسئله بخصوص با ارائه تمامی ایده های خود راه حلی بیابند .
شرایط:
·      هرتعداد از دانش آموزان می توانند در این روش شرکت کنند اما هرچه زمان جلسه کوتاهتر باشد، تعداد شرکت کننده ها نیز باید کمتر باشد.
·      تعداد افراد یک گروه معمولا 4 تا 5 نفر مناسب است ولی تا 15 نفر نیز می تواند باشد.
·      هر موضوعی که انتخاب می شود باید دانش آموزان اطلاعات مختصری در مورد آن داشته باشند و با انگیزه کافی در مورد آن به ارائه ایده بپردازند.
·     همه دانش اموزان باید بدانند که کمیت نظرات ارائه شده بسیار مورد توجه شماست .
·     دانش آموزان باید ابتدا با قواعد بارش فکری آشنایی کافی داشته باشند.
قوانین کار گروهی در روش  بارش فکری
1- هرچه تعدادایده ها بیشتر باشد بهتر است.-
2- هیچ ایده ای توسط اعضای گروه حذف نمی شود و هیچ ایده ای نادیده گرفته نمی شود.
3- انتقاد و اعتراض ممنوع است.
4- قضاوت در مورد ایده ها ممنوع است.
5- مخالفت ممنوع است.
6- اعضای گروه باید با توجه به نظرات یکدیگر ایده ی جدید بسازند.
7- تمامی ایده ها غیر از شوخی های آشکار پذیرفتنی است.
8- سرگروه مسئول برقراری نظم و رعایت نوبت در گروه است.
9- نظرات غیر عادی و دور از ذهن نیز دارای اهمیت هستند.
مراحل اجرای الگوی تدریس بارش فکری:
1- طرح موضوع:
•   انتخاب و ارائه ی یک موضوع یا مسئله
•  طرح سوالات ایده برانگیز
2-گروه سازی و شرح قوانین:
•    تشکیل گروه ها
•     تعیین سرگروه و منشی
•     اعلام قوانین روش بارش فکری
3-بارش ایده ها
•   تمرکز دادن دانش آموزان برروی دادن ایده و بروز آن
•   تاکید معلم بر روی بیان تمامی ایده ها و تعداد هرچه بیشتر آنها
4-طبقه بندی ایده ها   دسته بندی ایده ها و تنظیم آنها به ترتیب اولویت
•      حذف ایده های مشابه و نامناسب
5-ارزشیابی ایده ها
•    ارائه ایده های نهایی و پالایش شده
•      اصلاح ایده های نادرست از نظر علمی
•      قضاوت در مورد ایده ها و تاکید روی ایده های نو و خلاق
 
نظر نویسنده وبلاگ: نظر شخصی بنده اینست که این روش قابلیت انعطاف بسیار زیادی دارد و می توان آن را در شرایط سخت تر کلاسی مثل پرجمعیت بودن کلاس یا کلاسهایی که بچه ها از نظر مشارکت یا سطح سواد در سطح پایینتری هستند یا حتی در شروع اجرای این روش برای آشنایی هرچه بیشتر دانش آموزان با این روش، به شیوه ی آسانتری اجرا کرد.
در این شیوه می توان  ابتدا به طرح موضوع پرداخت سپس از همه دانش آموزان کلاس درخواست ارائه ایده نمود در حقیقت به جای آن که هر گروه جداگانه به ارائه و بررسی ایده پرداخته و در پایان گروه ها حاصل کار خود را ارائه دهند، این کار با مشارکت همه دانش آموزان کلاس بعنوان یک گروه بزرگ صورت گرفته و با نوشتن ایده ها توسط یک منشی بر روی تخته سیاه آغاز شده و سایر مراحل کار اعم ازبارش ایده ها ،طبقه بندی و ارزش گذاری ایده ها با نظارت معلم پی گیری می شود. 

موضوعات مرتبط: پیش دبستانی و دبستان Pre school، ادامه تحصیل کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکترا، دانش آموزان و دانشجویان student، کتب درسی و کمک درسی، اثر بخشی آموزشی   Effective Education، نظریه های یادگیری و تدریس  Theories of learning، روش تدریس  Teaching Methoods