دوره های مختلف رشد ... 2  

تولد تا هفت سالگی  

تولد تا 7 سالگی

مقدمه

این مرحله از رشد ، از بدو تولد آغاز می شود وتا سن هفت سالگی ادامه می یابد .روانشناسان این دوره را که مراحل نوزادی ، طفولیت وخردسالی را در بر می گیرد ، دوره ی نونهالی می نامند . پیامبر اکرم (ص) این مرحله را سن سیادت وآقایی کودک دانسته وپدر ومادر را موظف به رفع نیازهای مادی وروانی کودک نموده وبرایشان تکالیفی مقرر کرده است.. تربیت کودک در دوره سیادت از دیگر مواردی است که اسلام توجه خاصی به آن مبذول داشته و توصیه های بسیاری نیز دراین خصوص نقل شده است . محبت یکی از اختیاجات اساسی کودک و از مهم ترین عوامل تأثیر گذار بر تربیت روحی وروانی وی می باشد. کودک ،عشق،محبت وعلاقه را در کانون خانواده می آموزد. در اسلام در مورد محبت ومهربانی کردن به کودکان بسیار سفارش شده است. نگاه محبت آمیز پدر به صورت فرزند عبادت است یکی از آموزه های تربیتی پیامبر (ص) در مورد کودکان توصیه به تربیت نیکو و احترام گذاردن به آن هاست دوره ی سیادت وهفت سال آغازین زندگی کودک دوره ای است که کودک بیش از هر زمان دیگری به بازی و نشاط نیازمند است . از دیدگاه روانشناسی ، فلسفه ی بازی کردن کودکان ،آماده سازی آنان برای مواجهه با مشکلات است . به همین دلیل هر چه بازی ها گسترده تر،پیچیده تر و اجتماعی باشد، مصونیت کودکان در برابر مشکلات و آسیب ها بیشتر می شود .از طریق بازی ، کودکان به رشد اجتماعی ، عاطفی وجسمی متعادلی دست می یابند .

رشد اجتماعی کودک در 3 سالگی

کودک سه ساله معمولا کودکی است که برقراری رابطه با او به مراتب آسانتر از کودکان دو و نیم ساله است. در این سن که فشارهای اجتماعی شدن، ظاهر می گردد. کودک سه ساله در برابر بسیاری از تقاضاهای محیطش رام می شود و حتی می تواند خواسته های لحظه ای خود را در ازای ارضای آنها در آینده به تاخیر اندازد.البته این تغییر در رفتار، تا حدودی نتیجه آموزش و یادگیری است.در این کودکان ارضای لذات آنی باید بلافاصله صورت می گیرد. به همین جهت معلمان از شیرینی و تنقلات به عنوان پاداش در یادگیری ها و بدست آوردن پاسخ مناسب از کودکان استفاده می کنند.مقدار واکنش بزرگترها و بازخوردهای آنان در این مرحله، تا حد زیادی، تعیین کننده درجه الگوهای اجتماعی شدن در کودکان است. در این، کودکان رفتارهای اجتماعی خوبی از خود نشان می دهند.

رشد مهارتها  :  کودکان 3 ساله می توانند اعمال روزانه را با دقت عمل و تمرکز حواس بسیار خوبی انجام می دهند. آنها در این مرحله در وضیعیت حرکتی خوبی قرار دارند و ماهیچه های کوچکشان هماهنگی بهتری پیدا کرده اند.این کودکان بیشتر تمایل دارند اسباب بازی های کوکی، مکانیکی و یا وسایل بازی دیگری را دستکاری کنند.در این سن، سه چرخه سواری، چیزی به مراتب بیشتر از یک فعالیت حرکتی است و یا مثلا ماشین آتش نشانی است که کودک حتی صدای سوت و آژیر آن را از خود در می آورد روی پدال آن فشار می دهد و به اطراف می چرخد.

رشد اجتماعی کودک 4 سالگی

کودکان 4 ساله به موقعیت رهبری در گروه بسیار علاقمندند. فعالیتها را خودشان آغاز می کنند و خود به برقراری رابطه دوستی و واکنش نسبت به یکدیگر می پردازند به کشمکش، کلنجار رفتن و ناسزاگویی به یکدیگر تمایل دارند و با دستور دادن و امر کردن سعی دارند، خود را به هم ردیفانشان بشناسانند.کودکان در این سن به دنیای بازی گام نهاده اند و به نظر می رسد رفتار اجتماعیشان تحت تاثیر نیاز به تائید خود می باشد. الگوهای تائید خود در محیط خانه و نیز در باریهای گروهی آشکار می شوند.  از نظر سخنگویی در مرحله پرسش و پاسخ است و از چرا، چگونه، چه و کجا کلمات استفهامی دیگر در حرفهایش بهره می گیرد و از مصاحبت با بزرگترها نیز لذت می برد. کودکان در این سن بسیار کنجکاوند و به اکتشاف بسیاری از امور می پردازند.

رشد مهارتها

رشد مهارتهای کودکان 4 ساله را می توان از طریق بازی با جعبه های چوبی و چگونگی کار با آنها مشخص کرد. انها از انجام همه فعالیتها لذت می برند و و قت خود را در حرکات فعال صرف می کند، آنها را می توان در حال « لی لی کردن»، «جهیدن روی یک پا» مشاهده کرد. وقتی در تاب بازی خود را به جلو هل می دهد و یا روی الکلنگ بازی می کند، گویی از تعادل و هماهنگی حرکات خود غرق در شادی می شود. می تواند دگمه لباسش را ببندد، زیپ شلوارش را بالا بکشد، معماهای ساده و  پازلهای چند تکه ای را حل کند و وسایل بازی را سر هم بندی کرده و جور کند.

رشد اجتماعی کودک 5 سالگی

پنج سالگی نسبت به چهار سالگی دوره پایدارتری است. بدین معنی که در این سن، کودک از همه جهات به توازن و تعادل بیشتری دست می یابد. نسبت به دنیای پیرامونش درک بهتری پیدا می کند. یک پسر 5 ساله به مربی خود گفت: «وقتی کسی مشغول مطالعه و خواندن است ما نباید با صدای بلند حرف بزنیم.» و یا در جایی دیگر گفت: «من با حامد دوست هستم، ولی وقتی او را نیشگون می گیریم، دیگه با من بازی نمی کند.» این کودکان به عواقب و پی آمدهای رفتارهای ضد اجتماعی پی برده و به طور منطقی و عادلانه آنها را می پذیرند، آنها مستقل و خود کفاست و بدون دشواری می تواند محیط خانه را ترک کند.

رشد مهارتها

در این سن بسیاری از کودکان علاوه بر مهارتهای حرکتی ماهیچه های بزرگ، در مهارتهای حرکتی ظریف و یا ماهیچه های کوچک نیز تعادل بهتری کسب می کنند. بسیاری از آنها می توانند با قیچی کار کنند و از کار با چسب لذت می برند. در این به نوشتن و مهارتهای تحصیلی دیگر علاقه نشان می دهند. البته لازم به ذکر است که در این سن نباید آموزشهای رسمی را برای آنها و به صورت جدی ترتیب داد. زیرا هنوز برای یک برنامه سازمان یافته و منظم آمادگی کافی ندارند.

رشد اجتماعی کودک در 6 سالگی

ویژگی های زندگی در خانه کودکان 3 تا 6 ساله را که به رشد عقلانی کمک می کنند، ارزیابی می کند. محیط فیزیکی و شیوه فرزند پروری نقش مهمی دارند. کودکان پیش دبستانی که در رشد عقلانی خوبی دارند، از خانه های پر از اسباب بازی و کتاب برخوردارند. والدین آنها صمیمی و با محبت هستند. به رشد زبان و دانستن علمی کمک می کنند، گردشهایی را به مکان خارج از خانه ترتیب می دهند که چیزهای جالبی برای دیدن و کارهای جالبی برای انجام دادن دارند. آنها همچنین از کودک می خواهند رفتار جامعه پسند داشته باشند مثلا کارهای ساده خانه را انجام دهد و با دیگران مودبانه رفتار کند و در صورتی تعارضی ایجاد شود. این والدین به جای فشار جسمانی و تنبیه از منطق برای حل کردن آنها استفاده می کنند.

رشد کودک از لحاظ عاطفی

پیشرفت هایی که در بازنمایی و ذهنی زبان و خود پنداره صورت می گیرند به رشد هیجانی در اوایل کودکی کمک می کنند کودکان بین 2 تا6 سالگی، اگاهی بیشتری از احساسات خود و دیگران کسب می کنند و توانایی آنها در منترل ابراز هیجان بهبود می یابد. خود پرورانی به پیدایی هیجان های خود آگاه مانند شرم، خجالت، گناه و رشک وغرور نیز کمک می کند. با گذشت زمان،" شناخت آنها دقیق تر و پیچیده تر می شود و واژگان کودکان پیش دبستانی برای صحبت کردن درباره هیجان سریعا گسترش می یابد مثلا می گویند چون او خیلی بلند آواز می خواند، خوشحال است یا چون او دلش برای مادرش تنگ است، غمگین است.

v     دوست دارد بطور مشخص مورد توجه و تحسین قرار بگیرد.

v     پر سر و صدا و پر انرژی است.

v     در زمینه عاطفی ثباتی ندارد، گاهی می خندد و گاهی گریه می کند.

v     زمان کوتاهی رغبت به کار نشان می دهد.

رشد روانی جنسی در نونهالان

  در مرحله تناسلي (اديپال)

 كودك در سن 3 تا 6 سالگي , رفتارهاي جنسي بيشتر ظاهر ميشود.از تفاوتهاي ساختماني بين دو جنس آگاه ميشود وكنجكاوي در مورد حاملگي , بچه زايي و مرگ پيدا ميكند.در سه سالگي اكثر بچه ها قادر به انتخاب عكس عروسك با توجه به سن خود هستند و در چهار سالگي قادر به انتخاب عروسك بزرگسالي  با جنس موافق خود هستند.80 درصد كودكان در سه سالگي به اين سوال كه وقتي بزرگ شدي مامان مي شوي يا بابا , پاسخ صحيح مي دهند.اين آگاهي هاي اوليه در مورد هويت جنسي يا جنسيت بر اساس مشكل ساختماني است.دومين جز رفتارهاي مرتبط با نقش جنسي و به طور اختصاصي مردانگي يا زنانگي است و شامل فعاليتهايي است كه در يك فرهنگ مشخص ,  مكردانگي يا زنانگي را نشان مي دهد كه به طور اوليه در بازيها و اسباب بازي ها خود را نشان مي دهد.

   در حدود سه سالگي در مشاهده بازي هاي آزاد كودكان , پسران خشونت بيشتري در مقابل همسالان دارند و بازي با تفنگ و ابزار جنگ را ترجيح ميدهند.اما بازي با عروسك و وسايل خانه در دختران مشاده ميشود.فرصتهايي براي رشد بازي ها در كودكي نقش مهمي در رشد جنسي كودك و اهداف ديگر از جمله توان حل مساله , مهارتهاي بدن , لذت در بازي , كنار امدن با اضطراب ,بهبود روابط و اهداف ارتباطي دارد و لازم است طرز لباس پوشيدن ,آرايش موها و ظاهر كودكان مطابق جنس خودشان باشدو به دختران الگوهاي زنانه (مانند كارهاي منزل)وبه پسران الگوهاي مردانه (مانند تعمير وسايل ,انجام كارهاي سنگين,استفاده از ابزار خشن و ...) آموزش داده شود.

   بر اساس تئوري هاي پسيكوآناليز , كودك در اين مرحله احساس شديد جنسي پيدا كرده و احساس خشم نسبت به دو والد اعمال ميكند و در قالب رل اي مادري , پدري ,دكتر , پرستار , اهداف جنسي و فانتزيهاي تهاجمي اش را اعمال ميكند.ممكن است در اين مرحله اعمال نمايشگري و خود ارضايي مشاهده شود و يا كنجكاوي براي ديدن ديگران وجود داشته باشد كه باعث نگراني شديد والدين و مربيان مهد كودك ميشود.در اين مرحله ژنيتال فقط جنبه ادراري دارد و جنبه جنسي ندارد و با در نظر گرفتن مسائل فرهنگي بايد به طور جدي و آرام با استفاده از تذكر مستقيم , روشهاي حواس پرتي و تغييرات محيطي وحذف شرايط زمينه ساز , اين رفتار كودكان را كنترل كرد . بديهي است استفاده از روشهاي خشن مانند ضربت زدن بر آلت و تنبيه شديد , احساسات شديد كودك و ترس هاي مختلف را در اينده به دنبال خواهد داشت.

   معمولا خشم كودكان در پايان مرحله اديپال بصورت همانند سازي با والد جنس موافق (مادر يا پدر)به صورت مسالمت اميز پايان مي پذيرد . مشاهده كودكان با رفتارهاي متضاد جنسي نياز به بررسي هاي بيشتر در زمينه بيو لوژيك (هورمونها), فرهنگي و خانوادگي دارد.

منابع

مشاهده کودک، دکتر مفیدی فریده، 1382

روانشناسی رشد، خانم حیدری اکرم «گیتی»، 1374

روان شناسی رشد، یحیی سید محمدی، تهران ، نشر ارسباران 1382

روانشناسی رشد کودک ونوجوان، اسماعیل سعدی پور، نشر دوران، 1388

www.niksalehi.com