عناوین:

تعریف روش

تعریف فن

تقسیم‌بندی روش‌های تدریس

الف- روش‌های تاریخی

1. روش سقراطی

2. نظام مکتبی در ایران

ب- روش‌های نوین

1. روش توضیحی

2. روش سخنرانی

مبحث روش سخنرانی در شمارة آینده مطرح خواهد شد.

تعریف روش

در اینجا، روش در مقابل واژه لاتینی «متد» به کار رفته است، و واژة متد در فرهنگ فارسی «معین» و فرهنگ انگلیسی به فارسی «آریانپور» به: روش، شیوه، راه، طریقه، طرز، و اسلوب معنی شده است. بطور کلی «راه انجام دادن هر کاری» را روش گویند. روش تدریس نیز راه منظم، باقاعده و منطقی ارائة درس می‌باشد.

تعریف فن

واژه «فن» که معادل واژة «تکنیک» به کار رفته است، در زبان فارسی به راه، روش، شیوه، مهارت و صنعت معنی شده است. همچنین، فن به معنی «راه به کارگیری مهارت‌های اساسی یا روش انجام ماهرانة کاری» تعریف شده است.

تقسیم‌بندی روش‌های تدریس

روش‌های تدریس به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند، روش‌هایی که در گذشته بسیار دور به کار می‌رفته‌اند «روش‌های تاریخی» و روش‌هایی که متکی بر یافته‌های روان‌شناسی و علوم تربیتی جدید می‌باشند،‌ «روش‌های نوین» نامیده می‌شوند.

الف- روش‌های تاریخی

از میان روش‌های تاریخی،‌ دو روش بیش از سایر روش‌ها در ایران شهرت دارند: یکی روش سقراطی و دیگری روش مکتبی.

1. روش سقراطی

سقراط، فیلسوف شهیر یونانی که در فاصلة سال‌های 470 - 377 قبل از میلاد مسیح می‌زیست، روش ویژه‌ای را برای اثبات سهو و خطا و رفع شبهه از اذهان به کار می‌برد. وی به وسیلة سؤال و جواب و مجادله، پس از آنکه خطای مخاطب را مشخص می‌کرد، تا رسیدن به کشف حقیقت، به همان ترتیب، مکالمه و پرسش و پاسخ را دنبال می‌کرد.

در روش سقراطی، معلم صحبت نمی‌کند؛ سؤال می‌کند و شاگردان سخن می‌گویند. اما سؤال‌ها بگونه‌ای تنظیم و مطرح می‌شوند که شاگرد را از جهل خویش نسبت به موضوع آگاه می‌گردانند و اندیشة او را برای دستیابی به حقیقت، ژرفا می‌بخشند. روش سقراط از چند ویژگی برخوردار است:

1. نخستین هدف سقراط، کنکاش دربارة مسئله موردنظر بود. سقراط به آموختن حقایق ویژه و مسائل جزیی کمتر اهمیت می‌داد؛ زیرا قصدش این بود که مهارت شاگردان برای کشف حقایق پرورش یابد.

2. همانطور که اشاره شد، در روش سقراطی، نقش معلم عمدتاً شامل پرسیدن و نقش شاگرد این بود که در سازمان‌دهی و بکارگیری دانش و تجربة گذشته خود برای پاسخ به سؤال‌ها بود.

3. روش سقراط نه تنها روش جدلی(دیالکتیک) و شامل کنش متقابل بین شاگرد و معلم بود، بلکه استقرایی نیز بود؛ یعنی از جزئیات به کلیات می‌رسید.

تحلیلگران، روش سقراطی را تا حدودی به روش‌های روانکاوی عصر حاضر تشبیه کرده‌اند. سقراط معمولاً بحث خود را با یک سؤال عادی دربارة مفاهیمی از قبیل شهامت،‌ عدالت،‌ پرهیزگاری، تقوا و غیره آغاز می‌کرد و به تدریج به شاگردان می‌فهماند که درست در نقطه‌ای که آنها بیش از حد خود را دانا می‌پنداشتند، جاهل و نادان بودند. شاگردانش در آغاز بحث از سقراط می‌رنجیدند، اما بعد از خویشتن شرمسار می‌گشتند. اما پس از اینکه خشم درونی آنها فرو می‌نشست، برای خودکاوی آماده می‌شدند. پاره‌ای از صاحبنظران بر این باورند که روش سقراط، روش تدریس نیست بلکه روشی اکتشافی است. سقراط در روش خود، هدف‌های آموزشی ویژه‌ای برای شاگردان خود در نظر نداشت؛ بلکه می‌خواست آنان، کاوشگران خوبی تربیت شوند.

2. نظام مکتبی در ایران

نظام آموزش مکتبی نیز جنبه تاریخی و سنتی دارد. این نظام از چند اصل و روش تشکیل شده است:

1-2. آزادی‌ها

مکتب که فلسفة آن باسواد شدن است، یک نوع نظام آموزش ابتدایی مبتنی بر آزادی است. این آزادی با نظام زندگی روستایی و کشاورزی کاملاً سازگار است و با واقعیت‌های زندگی اجتماعی و شرایط خاص زندگی مردم آن عصر انطباق کامل دارد. آزادی عمل در مکتبخانه‌ها را در مقوله‌های آزادی سِنی، آزادی در شروع،‌ آزادی در مدت تحصیل و آزادی فردی می‌توان طبقه‌بندی کرد.

آزادی سِنی

با وجود اینکه مکتب به کودکان گروه سنی 6 تا 10 ساله تعلق دارد هر فرد با توجه به شرایط خاص زندگی فردی، خانوادگی و شغلی می‌تواند زمان آغاز تحصیلات ابتدایی خود را آزادانه انتخاب نماید.

آزادی شروع

کودک در هر فصل و زمانی از سال، حتی هر ماه یا روز و هر ساعت که می‌تواند،‌ در مکتب را به روی خود باز می‌یابد.

آزادی مدت تحصیل

این آزادی را هم به او می‌دهدکه در هر مدتی که می‌تواند، درس‌ها را بیاموزد و دورة مکتب را تمام کند؛ منتهی هر چه زودتر، بهتر و افتخارآمیزتر.

اصل آزادی فردی

مکتب، برخلاف مدارس کنونی، برحسب هفته، ماه، فصل و سال، کلاسبندی و برنامه‌ریزی ثابت ندارد. هر شاگردی می‌تواند برحسب زمانی که شروع کرده است و استعدادی که در فراگیری دارد، آهنگ پیشرفت درسی خود را تنظیم کند. به اینگونه، هر فرد در عین حال که در جمع است، خود استقلال دارد. البته، اکثریت شاگردان درس مشترکی دارند، ولی افراد استثنایی که قدیمی‌ترند، دیرتر آمده‌اند، بااستعدادترند، کم‌هوش‌ترند؛ یا با معلومات بیشتری که در خارج فرا گرفته‌اند؛ و یا اساساً جزء کودکان معلول ذهنی و جسمی به حساب می‌آیند، در حاشیة جمع و با برنامه‌ای فردی کار می‌کنند.

2-2. خلیفه

وضع خاص پذیرش آزاد شاگرد، اختلاف سطح شاگردان، تنوع درس‌ها، اختلاف سن معلم مکتب و نوآموز،‌ نیاز بیشتر کودکان به سرپرستی، کمک، پاسخ به سؤالات، رسیدگی به تازه‌واردین و سایر مسائل، وجود مقامی را به نام «خلیفه» ایجاب می‌کند، خلیفه دستیاری است که از میان شاگردان انتخاب می‌شود تا در کلیه امور به معلم و همکلاسان خود یاری رساند.

3-2. درس‌ها

درس‌های مکتب بر اساس دو پایة اصلی مذهب و فرهنگ انتخاب می‌شود. قرآن، به عنوان سنگ زیربنای معنویت در ایران،‌کتاب اصلی تعلیم مکتب است.

پس از آن کتاب‌های گلستان سعدی، دیوان حافظ در منابع فارسی و کتاب معراج السعاده ملااحمد نراقی در اخلاق تدریس می‌شود.

ب- روش‌های نوین

در این قسمت، به معرفی روش‌های جدید می‌پردازیم. گرچه ممکن است برخی از این روش‌ها، مانند روش سخنرانی، سابقة تاریخی داشته باشند، اما از آنجا که هنوز در اغلب نظام‌های جهانی آموزش و پرورش متداول هستند و با روش‌های کاملاً‌ جدید درهم آمیخته‌اند، جزء روش‌های نوین به حساب می‌آیند.

3. روش توضیحی

روش توضیحی عبارت است از انتقال مستقیم اطلاعات به دانشجویان با استفاده از مطالب چاپی (کتاب و جزوه) و یا بوسیله سخنرانی. در این روش، معلم مطالب درسی کتاب، جزوه و یا غیره را برای دانشجویان توضیح می‌دهد. در روش توضیحی، معلم هم اصول و هم راه‌حل مسائل را ارائه می‌کند و تمام مطالبی را که باید آموخته شود، به دانشجویان عرضه می‌دارد. برخلاف روش اکتشافی، در روش توضیحی، معلم از دانشجویان نمی‌خواهد که بطور مستقل حقایق را کشف کند. کتاب‌های درسی معمولاً به شیوة توضیحی نوشته می‌شوند. سخنرانی‌های که در سالن‌های اجتماعات ایراد می‌شود، نمونه‌ای از روش توضیحی است. امروزه چون از ترکیب روش‌های مختلف استفاده می‌شود، نمی‌توان نمونة کاملی از روش توضیحی ارائه داد.

ار جمله محاسن روشن توضیحی این است که می‌توان مجموعة کاملی از حقایق، اصول، و مفاهیم را به شیوه‌ای منسجم به دانشجویان آموخت. به عبارت دیگر، این روش فرصت مناسبی در اختیار دانشجویان قرار می‌دهد تا اطلاعات منظم و سازمان‌یافته‌ای را از معلم دریافت کند؛ کاری که از عهدة فرد کم‌اطلاع و کم‌تجربه‌ای مانند دانشجو ساخته نیست. محدودیت این روش آن است که دانشجو مطالب را حاضر و آماده دریافت می‌کند و در کشف حقایق، فعال نیست. همچنین ناچار است مطالبی را به وی عرضه می‌شود، به زور تکرار، حفظ کند.

مهارت توضیح

معلم به این منظور مطالب و مشکلات درسی را برای دانشجویان توضیح می‌دهد که نکات مبهم و مشکل درس، بهتر تفهیم شوند.