درس پنجم : پنجره اي به روشنايي

هدف کلي :

 مقايسه ديدگاه ها درباره ي مرگ و تشخيص مزيت ها و برتري هاي ديدگاه توحيدي و ثمرات آن

مرور مفاهيم :

          1. انسان همواره با حادثه ي عظيمي به نام «مرگ» روبروست .

          2. در مواجهه ي با مرگ دو ديدگاه کلي وجود دارد .

         3. يک ديدگاه مي گويد که مرگ پايان زندگي است .

         4. ديدگاه ديگر مي گويد که مرگ آغاز حيات برتر است .

         5. قرآن کريم اين دو ديدگاه را طرح مي کنند و نتايج هر دو ديدگاه را اعلام مي کند .

         6. هر يک از اين دو ديدگاه داراي پيامدهايي در زندگي انسان است .

         7. دنياي امروز ، با غفلت از جهان آخرت ، زيان سنگين اخلاقي و اجتماعي ديده است .

دو واکنش کساني که مرگ را پايان زندگي مي دانند در برابر موضوع مرگ :

                - اضطراب از فنا و نابودي

               - غفلت و بی توجهی نسبت به مرگ برای رهایی از اضطراب ناشی از آن

پیام آیات    سوره ي روم ، آيه ي 7و8 و سوره ي يونس ، آيه ي 7و8

           اين آيات ديدگاه غير الهي نسبت به مسئله ي مرگ را نقد مي کند و پيام هاي زير از آن مستفاد مي شود:

           1. منکرين آخرت نسبت به زندگي دنيا سطحي نگر هستند و ظاهر اين زندگي را مي بينند .

           2. اين گروه درباره نظام خلقت نمي انديشند : جهان خلقت نظامي حق دارد که لازمه ي آن غايتمندي آن است .

           3. اين گروه ملاقات پروردگار را انکار مي کنند .

           4  . رضايت دادن به زندگي دنيا و قناعت کردن به آن از ويژگي هاي اين گروه است .

           5. از نشانه هاي نظام حکيمانه و غايتمندي در جهان خلقت غفلت مي کنند .

           6. ديدگاه اين گروه آثار گناه آلود دارد و سرنوشت زيانباري در جهان ديگر دارند .

پيامدهاي ديدگاه غير الهي نسبت به مسئله مرگ اين است که :

          - قرار گرفتن زندگي در بن بست و بسته شدن دريچه هاي اميد به روي انسان .

           - بي ارزش شدن زندگي

           - دچار شدن به ياس و نااميدي ، از دست دادن شادابي و نشاط زندگي

           - کناره گيري از ديگران و دچار شدن به انواع بيماري هاي روحي .

           - قدم گذاشتن در راه هايي که سرگرداني بيش تر به دنبال دارد . 

دقت آيات  سوره ي کهف ، آيه ي 103 تا 105  سرنوشت کساني که راه غفلت از مرگ را پيش گرفته اند چنين است که :

           - کوشش آنان در زندگي به جايي نمي رسد .

           - سرمايه ي زندگي را از دست مي دهند .

           - فکر مي کنند که بهترين عملکرد را دارند اما تلاششان بي نتيجه است .

           - اگر اعمال درستي هم داشته باشند به دليل نوع زندگي که انتخاب کرده اند فايده نخواهد داشت .

           - اعمالشان در روز قيامت ارزشي ندارد و راهگشا نخواهد بود .

دید گاه الهی نسبت به مرگ :

           - مرگ غروبي است  که طلوعي درخشانتر در پيش دارد .

           -   مرگ ، نسبت به دنيا مرگ و نسبت به جهان ديگر تولد است .

           - آدمي نابود نمي شود و از يک هستي به هستي بالاتري مي رود .

           -  مرگ گذرگاهي به جاودانگي است .

. پيامبر اکرم (ص) درباره ي مرگ مي فرمايد : باي بقا خلق شده ايد ، نه براي نابودي و فنا ، و با مرگ تنها از جهاني به جهان ديگر منتقل مي شويد .

. از ديدگاه پيامبر (ص) با هوش ترين مومنان کساني هستند که : آنان که فراوان به ياد مرگ اند و بهتر از ديگران خود را براي آن آماده مي کنند .

. امير مومنان علي (ع) درباره مرگ مي فرمايد : اي مردم ! آدمي در همان حال از مرگ مي گريزد ، آن را ملاقات مي کند . زندگي ميدان از دست دادن جان ، و فرار از مرگ عين نزديک شده به آن است .

پيامدهاي ديدگاه الهي نسبت به مرگ :

         - بيرون آمدن زندگي از بن بست

         -  باز شدن پنجره ي اميد و روشنايي به روي انسان

         - ايجاد شور و نشاط و انگيزه ي فعاليت و کار در زندگي .

         - نهراسيدن از مگر و آمادگي براي فداکاري در راه خدا .

         -  دفاع از حق و مظلوم و فداکاري در راه خدا آسان تر مي شود

         -  شجاعت به مرحله ي عالي آن می رسد فداکاري در راه خدا ضروري شود

برخي از افراد گرچه منکر آخرت نيستند ولي از آن غافل اند يعني رفتار و کردارشان کم تر از ايمان قلبي و باور جدي به اين انديشه است . بسياري از آنان چنان به زندگي دنيوي خود سرگرم اند که از حيات اخروي غافل مانده اند . اينان در حقيقت داراي ايمان قوي نيستند و صرفا به زبان يا حداکثر در انديشه معاد را قبول دارند و قلبا بدان گرويده اند . 

درس ششم : آينده ي روشن

هدف کلي :

           توانايي تبيين دلايل ضرورت معاد و امکان معاد جسماني

 مرور مفاهيم :

           1. قرآن کريم حيات اخروي انسان را حتمي مي داند و انسان ها را به انديشه ي در آن دعوت مي کند .

           2. قرآن کريم زندگي دنيايي را عبث و بيهوده نمي داند و خداوند را از بيهوده کاري منزه مي شمارد .

           3. عقل آدمي مي گويد که توجه به خبر انبيا درباره ي آخرت ، ضرورت است و هشدار آنان را بايد جدي گرفت .

           4 . اقتضاي حکمت الهي وجود جهان آخرت و بازگشت انسان به سوي خداست .

           5. اقتضاي عدل الهي وجود جهاني به نام آخرت است نا انسانها به آن چه استحقاقش را دارند ، برسند .

           6. زنده شدن انسان ها پس از مگر با همه ي قوانين علمي سازگار است و امکان تحقق آن وجود دارد .

           7. از ديدگاه انبيا لازمه ي ايمان به خدا ، ايمان به آخرت است .

          8. بعد از توحيد مهم ترين موضوعي که در قرآن کريم سخن رفته ، معاد است .

یک استدلال : دفع خطر احتمالي لازم است

           مقدمه اول : . مهم ترين خبري که انبيا براي بشر آورده اند خبر از معاد و سراي آخرت است و آنها آن را به عنوان یک خطر جدی عنوان کرده اند

           مقدمه دوم  :طبق یک  قاعده عقلي« دفع خطر احتمالي لازم است . »

           نتیجه : پس بر هر انسان عاقلی تحقیق و توجه به آخرت امری واجب و ضروری است

استدلالهايي که بر ضرورت معاد دلالت دارند :

            - راه حکمت الهي

            - راه عدل خداوندي

کار حکيمانه ، کاري است با هدف معقول و شايسته که نتايج صحيح و عاقلانه به دنبال دارد .

کسي که کارهايش حکيمانه است  حکيم مي گويند .

لازمه ي حکمت خدا اين است که هيچ کاري از کارهاي خدا بيهوده و عبث نباشد پس لازمه ي حکمت خدا اين است که زندگي انسان را پاياني نباشد و آن چه در اين جهان به دست مي آورد با مرگ او از بين نرود . 

خدا حکيم است چرا که اگر موجودي را خلق مي کند :

           - هدفي شايسته برايش قرار مي دهد .

          - امکانات رسيدن به هدف را هم به او اعطا مي کند .

          - اگر تمايلات و خواسته هايي در وجودش آفريده ، پاسخ مناسب آن را پيش بيني کرده است .

یک استدلال :

           -  هر انساني ميل به جاودانگي دارد و در آرزوي حياتي جاويدان است

           -  لازمه حکمت الهی این است که اگر میلی را در نهاد انسان قرار داد راه رسیدن به آن را هم داشته باشد

           -   اگر زندگي انسان منحصر به همين دنيا باشد به معني آن است که به اين ميل او پاسخ درستي داده نشده است .

نتیجه :  از آن جايي که هر ميلي که در نهاد انسان است ، پاسخگويي در جهان خارج دارد نتيجه مي گيريم که يک زندگي جاويد در جهان آفرينش وجود دارد .

یک استدلال دیگر : « ميل به کمالات بي نهايت » ضرورت معاد را ثابت مي کند :

           - انسان طالب و خواستار همه ي کمالات و زيبايي ها ست ، اين طالب در هيچ حدي محدود نمي شود و پايان نمي پذيرد .

            - دنيايي که در آن زندگي مي کنيم به تنهايي جاي مناسبي براي پاسخگويي به نيازهاي انسان نيست و عمر محدود انسان نيز با اين گرايش ها تناسب ندارد .

           - ممکن نيست که خداوند عشق به خود و حيات ابدي را در وجود کسي قرار دهد و سپس او را در حالي که هنوز به شدت مشتاق اوست و بدان نرسيده از هستي بيندازد . 

 نتيجه :  اگر مرگ پايان زندگي انسان باشد ، عموم دستورات الهي و سفارش هاي عقل و فطرت بيهوده مي شود و همه ي کمالات کسب شده از دست خواهد رفت . پس ميل به کمالات بي نهايت ضرورت معاد را در پرتو حکمت الهي اثبات مي کند . 

 اثبات ضرورت معاد بر اساس عدل الهی :

یک استدلال :

            -  در این دنیا هم انسان های نیکوکار و هم  انسان های بد کار وجود دارند

            - نظام حاکم بر اين جهان اجازه نمي دهد که هر کس به طور کامل به نتيجه ي اعمال نيک يا بد خود برسد

            - در اين صورت اگر معاد نبود امکان اجراي عدالت ميان مردمان وجود نداشت .

نتیجه :  پس عدل خدا ايجاب مي کند که در پي اين جهان عالمي ديگر وجود داشته باشد تا عدل و داد درباره ي همگان اجرا شود . 

درس هفتم : منزلگاه بعد

هدف کلي :

           آشنايي با جهان برزخ و توانايي تبيين رابطه ي آن با دنيا و آخرت

  مرور بر مفاهيم :

              1. به فرموده ي قرآن کريم پس از مرگ و قبل از قيامت ، انسان وارد عالم برزخ مي شود .

             2. در دوره ي برزخ ، بدن مادي و دنيايي حيات خود را از دست مي دهد .

             3. در دوره ي برزخ ، روح فعاليت آگاهانه دارد .

            4. پيشوايان معصوم ما را درباره ي سرنوشت مومنان و کافران در برزخ ، راهنمايي کرده اند.

            5. بهره اي از بهشت و جهنم آخرت نيز در دوره ي برزخ نصيب مومنان و کافران مي شود .

            6. دردوره ي برزخ پرونده ي اعمال انسان ها باز است و آثار کارهايي که در دنيا انجام داده به او مي رسد . 

نکات :

1. انسان ها در هنگام مرگ ، از آگاهي و توانايي اي برخوردار هستند که بتوانند با خداوند و ملائکه گفت و گو کنند و پاسخ شان را بشنوند .

2. برزخ در لغت به معناي فاصله و حايل ميان دو چيز است .

3. عالم برزخ عالمي است ميان زندگي دنيايي و حيات اخروي که آدميان پس از مرگ وارد آن مي شوند و تا قيامت در آن جا مي مانند .

4. ويژگي هاي عالم برزخ :

           - روه هم چنان به فعاليت هاي آگاهانه خود پس از مرگ ادامه مي دهد .

           - در اين عالم ، انسان با خداوند و فرشتگان گفتگو مي کند و پاسخ شان را مي شنود .

           - بخشي از پاداش و جزاي مردم در عالم برزخ داده مي شود .

           - ارتباط عالم برزخ با دنيا ، پس از مرگ نيز همچنان برقرار است .

5.  فرشتگان در هنگام مرگ  روح انسان ها را « توفي » مي کنند ، يعني روح انسان را به طور تمام و کمال دريافت مي کنند .

6. دريافت تمام و کمال چيزي را توفي مي گويند .

7. از ويژگي هاي عالم برزخ :

            - انسان با خداوند و فرشتگان گفتگو مي کند و پاسخ شان را مي شنود .

            - مجموعه ي اعمال خود در دنيا را مي بيند و با آن ها گفتگو مي کند .

8. بخشي از پاداش و جزاي مردم در عالم برزخ داده مي شود . مومنان در « بهشت برزخي » و کافران در « جهنم برزخي » که تجلي کوچکي از بهشت و جهنم آخرت است ، روزگار مي گذرانند .

9. پرونده ي اعمال انسان ها با مرگ بسته نمي شود و پيوسته بر آن افزوده مي گردد .

10. آثار ماتقدم به اعمالي گفته مي شود که آثار و نتايج آن ها :

            - محدود به دوران عمر انسان مي باشند .

            - با مرگ شخص پرونده ي آن ها بسته مي شود .

11. آثار ماتاخر به اعمالي گفته مي شود که اثار و نتايج آن ها :

           - حتي بعد از مرگ از بين نمي رود .

           - مردمي که در دنيا هستند تحت تاثير آثار خوب يا بد آن اعمال هستند .

12. مطابق کلام امام صادق (ع) شش چيز است که مومن بعد از مرگ نيز از آن ها بهره مند مي شود شش مورد است که آنها جزء آثار ما تاخر محسوب می شوند  :

- فرزند صالحي که براي او طلب مغفرت کند .

- کتاب قرآن که از آن قرائت کند .

- چاه آبي که حفر کرده ( و به مردم آب مي دهد ) .

- درختي که کاشته است .

- آبي که براي خيرات جاري کرده است .

- روش پسنديده اي بنا نهاده و ديگران پس از وي ، آن را ادامه مي دهند . 

  تفاوت هايي ميان دنيا و برزخ

           1- عالم برزخ جنبه ي مادي ندارد .

           2- نظامي غير از نظام اين عالم برآن حاکم است .

           3- عالم برزخ بسياري از محدوديت هاي عالم ماده را ندارد و از گستردگي و عظمت وصف ناپذيري برخوردار است .

           4- عالم برزخ نسبت به عالم ماده تشبيه شده است به عالم خارج نسبت به محيط داخل رحم . 

  درس هشتم : واقعه ي بزرگ

هدف کلي :

            آشنايي با مراحل وقوع قيلمت و چگونگي محاکمه ي الهي

  مرور مفاهيم:

           1- قرآن کريم مراحل تکويني قيامت را در سوره هاي مختلف بيان کرده است.

           2- برپايي قيامت دو مرحله دارد،هر مرحله با يک نفخ صور آغاز مي شود.

           3- در مرحله اول بساط حيات روي زمين برچيده مي شود .

           4- در مرحله ي دوم همه ي انسانها زنده مي شوند ،پرده ها کنار مي رود و حقايق آشکار مي گردد .

          5- دادگاه الهي برپا مي گردد و به حساب انسلنها رسيدگي مي شود .

          6- پيامبران و امامان شاهدان دادگاه الهي هستند .

          7- نامه ي اعمال هر کس در اختيارش قرار مي گيرد .

نکات :

          1- قيامت در دو مرحله اتفاق مي افتد.

          2- مرحله اول قيامت با پايان يافتن دنيا آغاز مي شود .

          3- از حوادث مرحله اول قيامت:

                    الف) نفخ صور اول یا بنا به قول قرآن صیحه صداي مهيب آسمانها و زمين را فرا مي گيرد و آنچنان ناگهاني رخ مي دهد که همه را غافلگير مي کند .

                    ب ) مدهوشي اهل آسمان و زمين  و برچيده شدن  بساط حيات انسان و ساير موجودات

                   ج ) تغيير در ساختار زمين و آسمان یعنی  آسمان ها و زمين به آسمان ها و زميني ديگر تبديل مي شوند تا مناسب احوال و شرايط قيامت گردند

           4. وقايع مرحله دوم قيامت :

                     - نفخ صور دوم  -   مقدمه ي حيات مجدد انسان ها فراهم مي شود .

                     - زنده شدن همه ي انسان ها

                     - نوراني شدن زمين

                               - سرگذشت انسان ها و حوادث تلخ و شيرين و کارهاي نيک و بد آن ها را که ديده است ، آشکار کند.

                               - پرده کنار رود و واقعيت حوادثي که بر زمين گذشته است ، روشن شود .

                     - بر پا شدن دادگاه عدل الهي

                     - حضور شاهدان و گواهان

                     - دادن نامه ي اعمال.     

 خصوصيات کتاب اعمال : - همه ي اعمال از کوچک و بزرگ ، در آن ثبت است .

                                   - مردم همه ي اعمال خود را در آن مي يابند .

                     - قضاوت بر معيار حق

              5. شاهدان و گواهان روز رستاخيز :

                       - پيامبران و امامان  :   چون ظاهر و باطن اعمال انسان ها را در دنيا ديده اند و از هر خطايي مصون و محفوظ اند ، بهترين گواهان قيامت اند  و شاهد و ناظر همه ي پيامبران و امت ها ، رسول خدا (ص) است

                       - فرشتگان الهي

                       - اعضاي بدن انسان

            6. معيار سنجش اعمال انسان ها در قيامت پيامبران و امامان هستند .

            7 . وزن کننده و سنچش گر اعمال انسان خدا است .

            8. هر نفر تنهايي و فقط با عمل خود حاضر مي شود و ترازوي عدل براي او برپا مي گردد .

            9 . معيار و وسيله سنجش اعمال حق و عدل است .