الگوي تدريس يك طرح كلي يا الگويي است كه دانش‌آموزان را در امر يادگيري انواع دانشها، نگرشها و مهارت‌ها ياري مي‌دهد. يك الگوي تدريس از يك پشتوانه نظري يا فلسفه برخوردار است و همچنين دربردارنده مراحل ويژه‌اي از تدريس است كه براي دست يابي به نتايج مطلوب طراحي شده است.

  ما براي قانونمند كردن مطالعات مربوط به منابع مهم الگوها، آنها را براساس محور يادگيري و نيز نوع نگاه نسبت به افراد و چگونگي نوع آموزش آنها، به چهار خانواده تقسيم نموده‌ايم. اين چهار خانواده عبارت‌اند از : پردازش اطلاعات، اجتماعي، شخصي (فردي) و نظامهاي رفتاري.

  معيار اصلي در انتخاب الگوها در هريك از خانواده‌ها قابليت كاربرد گسترده آنها در موقعيتهاي آموزشي بوده است. لذا الگوهاي معرفي شده دامنه كاربرد وسيعي دارند و به همت تجربه، چنان صيقل خورده‌اند كه مي‌توان به سهولت و با كارايي مطلوب آنها را در كلاسهاي درس و ساير مقاطع آموزش به كار گرفت. در ضمن اين الگوها انطباق پذير نيز هستند. يعني مي‌توان آنها را به تناسب سبكهاي يادگيري دانش‌آموزان و مواد درسي آنها تنظيم نمود. استفاده از الگوهاي معرفي شده محدود به زمان يا دوره خاصي نيست. يعني اكثر آنها براي استفاده در سطوح ابتدايي، راهنمايي، متوسطه و حتي دانشگاه مناسبند، و حتي مي‌توان آنها را ابزارهايي براي يادگيري مادام العمر به حساب آورد. بالاخره شواهد موجود حاكي از آن است كه اين الگوها قادرند توان يادگيري دانش‌آموزان را تقويت نمايند تمامي الگوها از پشتوانه پژوهشهاي علمي كه با هدف آزمودن مباني نظري و سنجش ميزان تأثير آنها بر يادگيري انجام شده است، برخوردارند. ميزان پژوهشهاي انجام شده درباره الگوهاي مختلف متفاوت است، در حالي كه برخي از آنها از حمايت تعداد محدودي پژوهش بهره‌مندند، و برخي ديگر داراي پشتوانه‌اي متشكل از صدها مورد پژوهش مي‌باشند.

  هر الگو از حيث منطق و اساس فلسفي و هدفهايي كه براي آن در نظر گرفته شده است با ساير الگوها فرق دارد. اما هر الگو از ساير جهات نظير نياز به ايجاد انگيزه در دانش‌آموزان، تعريف انتظارات يا گفتگو درباره مباحث، با الگوهاي ديگر وجه اشتراك دارد.

خانواده الگوهاي پردازش اطلاعات

   به موجب اين الگوها، هدف عمده تحصيل عبارت است از كمك به دانش‌آموزان در امر كسب اطلاعات و پردازش آنها. اين هدف هم شامل كسب اطلاعات جديد از رشته‌هاي مختلف علوم و هم استفاده از اطلاعات موجود براي سازمان‌دهي، طبقه‌بندي و تفكر انتقادي مي‌شود. الگوهاي تدريس پردازش اطلاعات براي كمك به معلمان براي نيل به اين اهداف ابلاغ شده است.

   الگوهاي پردازش اطلاعات، گرايش فطري انسان براي درك و فهم جهان از طريق دستيابي به داده‌ةا و سازماندهي آنها، درك مسائل و توليد راه حل قطعي براي آن، و ارائه مفاهيم و زمان مناسب براي انتقال آنها به ديگران را مورد تاكيد قرار مي‌دهد. برخي الگوهاي اين خانواده اطلاعات و مفاهيم را در اختيار دانش‌آموز قرار مي‌دهد، برخي ديگر تكوين مفاهيم و آزمون فرضيه‌ها به وسيله يادگيرنده را مورد تأكيد قرار مي‌دهد و بالاخره تعدادي ديگر موجب تقويت تفكر خلاق مي‌شوند. معدودي از اين الگوها براي تقويت قابليتهاي عام فكري طراحي شده‌اند. بسياري از الگوهاي خانواده پردازش اطلاعات براي مطالعه خود و جامعه نيز مناسب بوده و مي‌تواند دستيابي به اهداف فردي (شخصي) و اجتماعي تعليم و تربيت را ممكن سازد.

 الگوهاي پردازش اطلاعات به دانش‌آموزان كمك مي‌كند تا چكونگي ساخت دانش را بياموزند. چنان كه از عنوان اين خانواده برمي‌آيد،‌اين الگوها در انجام عمليات بر روي اطلاعات حاصل از تجربه مستقيم يا از طريق منابع واسطه به دانش‌آموزان كمك مي‌كند تا بتوانند در زمينه‌هاي مطالعاتي خود كنترل مفهومي اعمال كنند، اما از آنجا كه هريك از اين الگوها براي تقويت نوع خاصي از تفكر طراحي شده‌اند، بايد پذيرفت كه همه از اهميت يكساني برخوردار نيستند.

اعضاي اين خانواده عبارتند از :

  يادسپاري، بديعه پردازي، يادگيري از عرضه مطالب (بيش سازماندهنده)، تفكر استقرايي و... .

نمودار خلاصه بديعه پردازي

مراحل تدريس راهبرد اول : خلق چيزي جديد

گام اول : توصيف شرايط موجود

   معلم از شاگردان مي‌خواهد موقعيت يا موضوعي كه اهم اكنون آن را مي‌بينند توصيف كنند.

گام دوم :‌ قياس مستقيم

  شاگردان قياسهاي مستقيم را پيشنهاد، يكي را انتخاب، و آن را بيشتر كشف (توصيف) مي‌كنند.

گام سوم : قياس شخصي

  شاگردان خود قياسي «مي‌شوند» كه در گام دوم انتخاب مي‌كنند.ژ

گام چهارم : تعارض فشرده

  شاگردان توصيفات خود را از گامهاي دوم و سوم مي‌گيرد، چند تعارض فشرده، را پيشنهاد مي‌كنند و يكي را انتخاب مي‌نمايند.

گام پنجم :‌ قياس مستقيم

   شاگردان، مبتني بر تعارض فشرده، قياس مستقيم ديگري را طرح و انتخاب مي‌نمايند.

گام ششم :‌ بررسي مجدد وظيفه اوليه

  معلم شاگردان را به برگشتن به وظيفه اوليه يا مسأله فرا مي‌خواند و آخرين قياس و/ يا تمام تجربه بديعه پردازي را به كار مي‌گيرد.

نمودار خلاصه الگوي تفكر استقرايي

مراحل

شيوه اول : تكوين مفهوم

گام اول : برشماري و فهرست گيري

گام دوم :‌گروه بندي

گام سوم : عنوان دهي، مقوله دهي

شيوه دوم : تفسير مطالب

گام اول : تعيين روابط شاخص

گام دوم : كشف روابط

گام سوم : استنباط

شيوه سوم : كاربرد اصول

گام اول : پيشگويي نتايج، توضيح پديده‌هاي نا آشنا، فرضيه سازي 

گام دوم : توضيح و / يا پشتيباني پشيگوييها و فرضيه‌ها 

گام سوم : تصديق پيشگويي

2- خانواده الگوهاي انفرادي

    الگوهاي يادگيري فردي با چشم اندازي نسبت به فرديت فرد آغاز مي‌شود. اين الگوها سعي دارند به تعليم  و تربيت سامان بخشند به طوري كه به درك و فهم بهتر ما از خود،‌ و پذيرش مسئوليت در قبال تعليم و تربيت (رشد) خود منتهي شود و به ما بياموزد كه مرزهاي رشد و تحول محقق شده را چگونه سپري كنيم و براي نيل به كيفيتهاي برتر در زندگي عناصري قوي‌تر، حساس‌تر و خلاق‌تر باشيم.

   مجموعه الگوهاي متعلق به اين خانواده توجه ويژه خود را به ديدگاه فردي (شخصي) معطوف نموده درصدد تشويق و ترغيب استقلال مولد و سازنده در فرد است، تا بدين ترتيب با خودآگاهي و احساس مسئوليت روزافزون سرنوشت خود را رقم زند.

   الگوهاي فردي بر جنبه‌هاي منحصر به فرد بينش و شخصت هر انسان تأكيد كرده و در جهت پرورش شخصيتي يك پارچه، با اعتماد به نفس تلاش مي‌كند. هدف اصلي، ياري رساندن به افراد در احساس مالكيت نسبت به رشد و پرورش خود و دستيابي به احساس «خود ارزشمندي» و هماهنگي شخصي (شخصيت فرد) است. الگوهاي متعلق به اين خانواده همچنين در جهت تلفيق و تركيب ابعاد عاطفي(هيجاني) و عقلاني شخصيت فرد عمل مي‌كنند.

  يكي از فعالترين سطوح نوآوري‌هاي آموزش و پرورش در دهه‌ها اخير فردي كردن آموزش بوده است و براي اين كار فنون متنوعي كه با تفاوت‌هاي فردي افراد سازگار باشند به وجود آمده است.

  از مطالعات انجام شده در اين زمينه چنين نتيجه گيري شده است كه هيچ فن يا روشي براي آموزش فردي به تنهايي در تمام موقعيت‌ها مناسب نيست. اينكه چه فني با موقعيت همراه مي‌شود به مجموعه متغيرهايي بستگي دارد كه در يادگيري دخالت دارند.

مهمترين اينگونه عوامل عبارتند از : نوع هدف‌هايي كه دنبال مي‌شوند، سطح توانايي يادگيرنده، تعداد دانش‌آموزان كلاس،‌ نوع و مقدار وسايل موجود،‌ مهارت و توانايي معلم و وسعت و دامنه تفاوتهاي فردي دانش‌آموزان بعنوان مثال اعضاي اين خانواده عبارتند از:

تدريس غيرمستقيم ،‌ افزايش عزت نفس و...

نمودار خلاصه الگوي غيرمستقيم تدريس

گام اول : تعريف موقعيت كمك

       معلم ابزار آزاد احساسات را ترغيب مي‌كند.

گام دوم : كشف مشكل

       دانش‌آموز براي تعريف مشكل ترغيب مي‌شود.

       معلم احساسات را پذيرا شده و آن را روشن مي‌سازد.

گام سوم : رشد بينش

       دانش‌آموز درباره مشكل بحث مي‌كند.

       معلم دانش‌آموز را حمايت مي‌كند.

گام چهارم : طرح ريزي و تصميم گيري

       دانش‌آموز براي تصميم گيري اوليه برنامه تدوين مي‌كند.

       معلم تصميمات ممكن را روشن مي‌سازد.

گام پنجم : يكپارچگي

       دانش‌آموز بينش بيشتري يافته و اقدامات درست‌تري بوجود مي‌آورد.

3- خانواده الگوهاي اجتماعي

   هنگامي كه با يكديگر كار مي‌كنيم، نوعي انرژي جمعي توليد مي‌كنيم كه به آن «هم‌افزايي» گفته مي‌شود. طراحي الگوهاي خانواده اجتماعي بدين منظور است كه استفاده بهينه از اين پديده با برپا كردن اجتماعات يادگيري فراهم مي‌شود. اساساً مديرتي كلاس درس چيزي جز شكل داده به روابط همكارانه در كلاس نيست.

   هنگامي از اين الگو استفاده مي‌شود كه معلم بخواهد، دانش‌آموزان مهارتهاي اجتماعي را بياموزند و درباره موضوعات و جريان‌ها مهم اجتماعي و عمومي انديشه و بررسي كنند.

   الگوهاي خانواده اجتماعي به دانش‌آموزان كمك مي‌كند تا بتوانند از طريق تعامل با ديگران به تقويت قابليتهاي شناختي خويش بپردازند، كار كردن به طور سازنده را با افرادي كه داراي شخصيتهاي متنوعي هستند، بياموزند؛ و چگونگي ايفاي نقش را به عنوان يكي از اعضاي گروه فرابگيرند. در زمينه رشد علمي و شناختي نيز استفاده از اين الگوها باعث مي‌شود دانش‌آموزان بتوانند از ديدگاههاي ديگران، خواه ديدگاه افراد يا گروهها، بهره گرفته و به شفاف سازي و بسط افكار و تلقينهاي خويش از انديشه هاي مختلف بپردازند.

  الگوهاي متعلق به اين خانواده نيز داراي تفاوتها و ويژگيهاي منحصر به فردي‌اند؛ اين بدان جهان است كه هريك كانون توجه خود را به پرورش مهارتهاي فكري خاص و نيز تعاملات ويژه قرار مي‌دهد.

بعنوان مثال اعضاي اين خانواده عبارتند از ياران در يارگيري،

ايفاي نقش، كاوشگري به شيوه محاكم قضايي و...

نمودار خلاصه الگوي كاوشگري به شيوه محاكم قضايي

مراحل

مرحله يك : جهت دهي به مورد

       معرفي مطالب

       دوباره نگري به حقايق

مرحله دو : شناسايي مسايل جاري

       تركيب حقايق با مسأله يا مسايل جاري خط مشي عمومي

       گزينش يك مسأله جاري خط مشي براي بحث

       تعيين ارزشها و تعارضات ارزشي

       تشخيص سؤالات واقعي و تعريفي

مرحله سه : اتخاذ موضع

       تدوين يك موضع

       بيان اساس موضع برحسب ارزش اجتماعي يا نتايج تصميم مورد نظر.

مرحله چهار : كشف مورد مثال براي موضع (يا موضعها)، طرحهاي استدلال

       ايجاد نقطه‌اي (واقعي) كه در آن از ارزش تخطي شود.

       اثبات نتايج (واقعي) مطلوب يا نامطلوب بودن يك موضع

       روش ساختن تعارض در ارزش مورد نظر از طريق قياسها

       اولويت بندي. بيان اولويت يك ارزش بر ارزش ديگر و نشان دادن فقدان تخطي عمده از ارزش دوم.

مرحله پنج : اصلاح و مناسب ساختن موضعها

       بيان موضع و دلايل براي آن موضع، و بررسي تعدادي از موقعيت‌هاي مشابه.

       مناسب كردن موضع

مرحله شش : آزمون پيش فرضهاي واقعي و در پس موضعهاي مناسب شده.

       شناسايي پيش فرضهاي واقعي و تعيين ربط آنها به يكديگر.

       تعيين نتايج پيشگويي شده و بررسي روايي واقعي آنها (آيا واقعاً آنها روي خواهند داد).

نمودار خلاصه الگوي تفحص گروهي

مراحل

مرحله اول : رويارويي با موقعيت مبهم (باطرح يا بي طرح)‌

مرحله دوم : كشف واكنش‌ها به آن موقعيت

مرحله سوم : تدوين طرح بررسي و سازمان دهي براي بررسي (تعريف مساله، نقش، تكليف و غيره).

مرحله چهارم : بررسي مستقل گروهي

مرحله پنجم :‌ تحليل پيشرفت و جريان

مرحله ششم : فعاليت مجدد با برخورداري از نتايج

خانواده الگوهاي نظامهاي رفتاري :

    راهنماي طراحي الگوهاي منطق به اين خانواده، يك مبناي نظري مشترك است كه غالباً از آن با عنوان نظريه يادگيري اجتماعي ياد مي‌شود. اين مبناي نظري را با اسامي و عناوين ديگري همچون تغيير رفتار، رفتار درماني نيز مي‌شناسند.

موضع گيري اين الگوها درباره انسان چنين است كه او را با نظام ارتباطي «خود-تصحيح كننده» اي مي‌پندارند كه واكنش نسبت به اطلاعاتي كه حكايت از ميزان موفقيت او در انجام وظايف و تكاليفش دارد، رفتار خود را تغيير مي‌دهد. روان شناسان با بهره‌برداري از دانش مربوط به چگونگي واكنش انسان در برابر تكاليف و بازخورد، دريافته‌اند كه چگونه با سازمان دادن به ساختار تكاليف و بازخورد، برخورداري از قابليت خود-تصحيح كننده را تسهيل نمايند. نتايج به دست آمده عبارت‌اند از:‌ برنامه‌هايي براي كاهش ترس مرض يادگيري خواندن و محاسبه كردن، پرورش مهارتهاي اجتماعي و ورزش، جايگزين كردن آرامش يا اضطراب و يادگيري پيچيدگيهاي مهارتهاي عقلاني، اجتماعي و فيزيكي از آنجا كه اين الگوها تمركز خود را بر رفتار قابل مشاهده و تكاليف تعريف شده و انعكاس ميزان پيشرفت به دانش‌آموزان قرار داده‌اند، از بنيادهاي پژوهش بسيار وسيعي برخوردار خواهند بود. الگوهاي رفتاري براساس تئوري رفتاري روان شناس و مفاهيم آن يعني محرك - پاسخ، مي‌كوشند به فرايندهاي شناختي دانش‌آموزان (فرآيندهايي كه قابل مشاهده نيستند) اثر بگذارند، الگوهاي رفتاري بر اعمال قابل مشاهده فراگيران متمركز مي‌شوند.

الگوهاي رفتاري، هدفهاي يادگيري را به اجزاء كوچك تقسيم مي‌كنند.

اصول حاكم بر الگوهاي نظام‌هاي رفتاري عبارتند از :‌

- رفتار به عنوان پديده‌اي قابل مشاهده و شناسايي

- رفتارهاي ناسازگارانه در هنگام يادگيري كسب مي‌شوند و مي‌توانند يا يادگيري اصول تغيير يابند.

- هدفهاي رفتاري شكل مشخص، مجزا و منفرد دارند.

- نظريه رفتاري به مكان و زمان كنوني توجه دارد.

بعنوان مثال اعضاي اين خانواده عبارتند از آموزش مستقيم و يادگيري از شبيه سازها و...

نمودار خلاصه الگوي شبيه سازي

مراحل

گام اول :‌ جهت دهي

       ارائه عنوان كلي شبيه سازي و مفاهيمي كه قرار است در فعاليت شبيه سازي موجود وارد شود.

       توضيح شبيه سازي و بازي با آن.

       ارائه مروري بر شبيه سازي

گام دوم :‌آموزش ورزيدگي به شركت كننده

       برقرار كردن صحنه كار (قواعد، نقشها،‌ روال كار،‌نمره دادن، نوع تصميمات مورد نظر، هدفها).

دادن نقشها.

تشكيل جلسه تمرين خلاصه شده.

گام سوم : عمليات شبيه سازي

       اجراي فعاليت.

       بازخورد و ارزيابي (از عملكرد و اثرات تصميمات).

       روشن ساختن سوء تفاهمات.

       ادامه دادن به شبيه سازي.

گام چهارم : توضيح مختصر شركت كننده

       (يك يا همه فعاليتهاي زير)

       خلاصه كردن رويدادها و ادراكات

       خلاصه كردن دشواريها و بينشها

       تجزيه و تحليل فرايند. 

       مقايسه فعاليت شبيه با جهان واقعي

       ارتباط فعاليت شبيه سازي به محتواي درس.

       ارزيابي و تدوين شبيه سازي.